Türk ceza hukukunda yaş, suçun işlendiği tarihe göre üç grupta değerlendirilir. Fiil tarihinde on iki yaşını doldurmamış çocuğun ceza sorumluluğu yoktur. On iki yaşını doldurmuş fakat on beş yaşını doldurmamış çocukta, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya davranışlarını yönlendirme yeteneği araştırılır. On beş-on sekiz yaş grubunda ceza sorumluluğu vardır, ancak ceza TCK 31'e göre indirilir.
Çocuk soruşturmasında amaç yalnız ceza belirlemek değil; çocuğun üstün yararı, yeniden topluma kazandırılması ve özgürlüğü bağlayıcı tedbirlerin son çare olmasıdır. Müdafi görevlendirilmesi zorunludur ve işlemler çocuklara özgü usulle yürütülür.
Yaş hangi tarihe göre hesaplanır?
Yaş, ifade veya mahkeme tarihine değil suçun işlendiği güne göre belirlenir. Çocuk yargılama sırasında on sekiz yaşını doldursa bile ceza sorumluluğu fiil tarihindeki yaş grubuna göre değerlendirilir.
“On iki yaşını doldurmak”, on ikinci doğum gününün gerçekleşmesi demektir. Kesintisiz veya zincirleme suçta eylemlerin farklı yaş dönemlerine yayılması hâlinde her fiil ve kesinti tarihi ayrıca incelenir.
Resmî nüfus kaydı esas olmakla birlikte kayıt gerçeği yansıtmıyorsa doğum belgesi, hastane kaydı ve yaş tespiti gündeme gelebilir. Tıbbi yaş tahmini hata payı nedeniyle tek başına kesin kabul edilmemelidir; şüphe çocuk lehine değerlendirilir.
On iki yaşından küçük çocuk suç işlerse ne olur?
Fiil tarihinde on iki yaşını doldurmamış çocuk hakkında ceza kovuşturması yapılamaz ve ceza verilemez. Bu durum fiilin araştırılmayacağı anlamına gelmez. Olayın nasıl gerçekleştiği, mağdurun korunması ve çocuğa uygulanabilecek koruyucu ve destekleyici tedbirler incelenebilir.
Çocuk hakkında danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık veya barınma tedbiri uygulanabilir. Tehlike altındaki çocuk bakımından sosyal hizmet müdahalesi yapılabilir. Güvenlik tedbiri ceza değildir ve çocuğun ihtiyacına göre ölçülü olmalıdır.
Çocuğu suçta araç olarak kullanan yetişkinin sorumluluğu ayrıca doğar. Çocuğun ceza sorumluluğunun bulunmaması, azmettiren veya yardım eden yetişkini sorumluluktan kurtarmaz.
On iki-on beş yaş grubunda sorumluluk nasıl belirlenir?
Bu yaş grubunda iki yetenek incelenir:
- İşlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama,
- Davranışlarını yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmiş olması.
Bu yeteneklerden biri yoksa çocuğun ceza sorumluluğu bulunmaz ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir; çocuğa özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. Her iki yetenek varsa çocuk indirimli cezayla sorumlu olur.
Değerlendirme yalnız “doğru ile yanlışı biliyor” şeklinde genel soru değildir. Suçun karmaşıklığı, planlama, çocuğun gelişimi, aile ve çevre koşulları, eğitim durumu ve olay sonrası davranış incelenir. Aynı çocuk bir fiilin anlamını algılayabilirken başka karmaşık suç bakımından farklı değerlendirilebilir.
Sosyal inceleme ve uzman raporu
Çocuk hakkında sosyal inceleme raporu; aile, eğitim, çevre, gelişim ve suça sürüklenme koşullarını ortaya koyar. On iki-on beş yaş grubundaki ceza sorumluluğu değerlendirmesinde adli psikiyatri veya uzman görüşü alınabilir.
Rapor hukuki kararı hâkim yerine vermez. Uzman bilimsel bulguları açıklar; algılama ve yönlendirme yeteneği konusunda nihai değerlendirmeyi mahkeme gerekçeli yapar. Çocuğu görmeden, yalnız dosya üzerinden kalıp ifadeli rapor yeterli olmayabilir.
Sosyal inceleme yaptırılmamasının nedeni mahkemece gösterilmelidir. Çocuğun üstün yararı ve bireyselleştirme açısından rapor önemlidir.
On iki-on beş yaş grubunda ceza indirimi
Ceza sorumluluğunun bulunduğu kabul edilirse ağırlaştırılmış müebbet yerine on iki yıldan on beş yıla, müebbet yerine dokuz yıldan on bir yıla kadar hapis verilir. Diğer cezaların yarısı indirilir ve her fiil için verilecek hapis yedi yıldan fazla olamaz.
Bu yaş indirimi, teşebbüs, tahrik ve takdiri indirim gibi diğer hükümlerle kanuni sıraya göre uygulanır. Birden fazla suçta üst sınır her fiil için ayrı değerlendirilir.
Mahkeme algılama yeteneği var sonucuna ulaştıktan sonra indirimi uygulamayı unutamaz; yaş küçüklüğü zorunlu kanuni indirimdir.
On beş-on sekiz yaş grubunda ceza indirimi
Fiil tarihinde on beş yaşını doldurmuş fakat on sekiz yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu kural olarak vardır. Ağırlaştırılmış müebbet yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet yerine on iki yıldan on beş yıla kadar hapis verilir. Diğer cezalar üçte bir oranında indirilir ve her fiil için hapis on iki yıldan fazla olamaz.
Bu grupta da çocuğun sosyal ve zihinsel durumu cezanın bireyselleştirilmesi, kast ve kusur değerlendirmesinde önemlidir. Akıl hastalığı veya gelişim bozukluğu varsa yaş hükmünden ayrı TCK 32 incelemesi yapılabilir.
Çocuk mahkûmiyetinde erteleme, HAGB ve seçenek yaptırımların özel yaş hükümleri ayrıca uygulanır.
Çocuk hangi mahkemede yargılanır?
Suça sürüklenen çocuklar kural olarak çocuk mahkemesi veya ağır ceza görevine giren dosyada çocuk ağır ceza mahkemesinde yargılanır. Bu mahkemelerin bulunmadığı yerde görevlendirilen mahkeme çocuk mahkemesi sıfatıyla bakabilir.
Yetişkinlerle birlikte suç iddiasında soruşturma ve kovuşturmanın ayrılması esastır; zorunlu hâllerde bağlantı nedeniyle birleştirme özel kurallara tabidir. Çocuğun kimliğinin korunması ve duruşmanın kapalı yapılması gerekir.
Çocuk savcısı soruşturmayı bizzat yürütür. Kolluk biriminde çocuk bürosu ve sosyal çalışma görevlileri sürece katılabilir.
Çocuğun avukatı zorunlu mudur?
Evet. On sekiz yaşından küçük şüpheli veya sanığın müdafii yoksa baro tarafından müdafi görevlendirilir. Müdafi olmadan alınan ifade, kanunun zorunlu savunma hükümleri bakımından ciddi hukuka aykırılık doğurur.
Çocuğun kanuni temsilcisi ile müdafi aynı rolü taşımaz. Temsilci ebeveyn olabilir; müdafi bağımsız hukuki savunma yapar. Ebeveyn olayın şüphelisi veya menfaati çocukla çatışıyorsa hazır bulunma ve temsil ayrıca düzenlenir.
Çocuk anlayabileceği dilde suçlama ve hakları hakkında bilgilendirilmelidir. Yalnız imza attırılması yeterli değildir.
Çocuk tutuklanabilir mi?
Tutuklama çocuklar için son çare ve en kısa süreli tedbir olmalıdır. Çocuk Koruma Kanunu'na göre yalnız adli para cezasını veya hapis cezasının üst sınırı beş yılı aşmayan suçlarda çocuklar hakkında tutuklama kararı verilemez.
Üst sınır daha yüksek olsa bile otomatik tutuklama yoktur. Kuvvetli suç şüphesi, somut tutuklama nedeni ve adli kontrolün yetersizliği gerekçelendirilmelidir. Eğitim, aile yanında denetim ve çocuğa özgü adli kontrol seçenekleri öncelikle değerlendirilir.
Azami tutukluluk süreleri fiil tarihindeki yaşa göre yetişkinlerden daha kısa uygulanır. Çocuklar yetişkinlerden ayrı kurumlarda tutulmalıdır.
Çocuk mahkûmiyeti adli sicile işler mi?
Kesinleşmiş çocuk mahkûmiyetleri adli sicil sisteminde özel gizlilik ve kullanım kurallarına tabidir. On sekiz yaşından küçükken işlenen suçlara ait kayıtlar, soruşturma ve kovuşturma kapsamında yetkili makamlar dışında sınırlı biçimde verilir.
Kayıtların arşivlenmesi ve silinmesinde Adli Sicil Kanunu'nun çocuklara ilişkin hükümleri uygulanır. Çocukken işlenen suç, tekerrür bakımından TCK 58 gereği sonraki yetişkin suça esas alınmaz.
HAGB mahkûmiyet sicili değildir; özel sisteme kaydedilir. Kurumların çocuk verisini hukuka aykırı yayması ayrıca sorumluluk doğurabilir.
Mağdur çocuk ile suça sürüklenen çocuk farkı
Suça sürüklenen çocuk, suç işlediği iddiasıyla hakkında soruşturma yürütülen çocuktur. Mağdur çocuk suçtan zarar görendir. Aynı olayda bir çocuk hem mağdur hem şüpheli olabilir; her sıfatın hakları ayrı korunur.
Mağdur çocuğun mümkünse tek sefer ve uzman eşliğinde dinlenmesi, adli görüşme odası ve görüntü kaydı gibi koruyucu usuller uygulanabilir. Suça sürüklenen çocuğun susma ve müdafi hakkı korunur.
Çocuğu etiketleyen “suçlu çocuk” dili yerine kanundaki “suça sürüklenen çocuk” kavramı kullanılmalıdır.
Sonuç
On iki yaş altındaki çocuğun ceza sorumluluğu yoktur. On iki-on beş yaşta fiilin anlamını algılama ve davranışı yönlendirme yeteneği her olayda araştırılır; yoksa ceza verilmez, varsa yarı indirim uygulanır. On beş-on sekiz yaşta ceza üçte bir indirilir ve özel üst sınırlar vardır. Müdafi zorunludur, tutuklama son çaredir ve yaş suç tarihine göre hesaplanır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Çocuk dosyasında suç tarihindeki yaş, gelişim değerlendirmesi, zorunlu müdafi ve özel mahkeme usulü birlikte incelenmelidir.