Kullanım amaçlı (utility), yönetişim (governance) veya yatırım tokenı gibi adlar uygulanacak hukuku tek başına belirlemez; sağlanan haklar, satış biçimi ve ekonomik işlev incelenir.
İnceleme, tokenın teknik adından çok alıcıya sağladığı haklara, fon toplama biçimine ve projenin hangi pazara yöneldiğine dayanır. Aynı teknik altyapı, farklı ekonomik işlevler nedeniyle farklı hukuki sonuçlara bağlanabilir.
Tokenın ekonomik işlevi ve uygulanacak hukuk
Tokenın hukuki sınıflandırması; satın alana verdiği hak, fon toplama yöntemi, satışın muhatabı, ikincil piyasa vaadi ve projedeki fiilî kontrol alanları üzerinden yapılır. Teknik olarak token üretilebilmesi, satış veya hizmet modelinin hukuka uygun olduğunu tek başına göstermez.
KVKK’nın 2023/570 sayılı karar özeti, token çıkarma modeli sırasında kanuni kimlik tespiti amacı bulunsa dahi gereğinden fazla veri toplanamayacağını gösterir. Platformun talebi işlemle ilgili ve ölçülü olmalı; alınan belgeler yalnız gerekli süre ve güvenlik şartları içinde tutulmalıdır.
Satış, aracılık ve proje aktörleri
Şirket, kurucu, geliştirici, token ihraç eden yapı, pazarlamacı ve topluluk yöneticisinin beyan ve yetkileri ayrılmalıdır. Projede görünür olmak, bütün vaatlerden aynı ölçüde sorumluluk anlamına gelmez.
İhraççı aynı zamanda kullanıcı emirlerini kabul ediyor, alım-satıma aracılık ediyor veya varlık saklıyorsa kripto varlık hizmet sağlayıcılığı hükümleri ayrıca gündeme gelebilir. Yalnızca token üretmek ile platform veya saklama hizmeti sunmak aynı faaliyet değildir.
Sözleşme, veri ve ödeme boyutu
III-35/B.1 ve III-35/B.2 sayılı Tebliğler doğrudan her tokenın ihracını tek tip rejime bağlamaz; esas olarak kripto varlık hizmet sağlayıcıların kuruluşu, faaliyetleri, saklama, transfer ve listeleme süreçlerini düzenler. Projenin bu hizmetlerden birini fiilen sunup sunmadığı ayrıca belirlenmelidir.
Proje başlamadan önce token işlevi, fon akışı, ilk satış modeli, saklama, ödeme özelliği, kişisel veri ve tanıtım beyanları tek hukuki ürün haritasında toplanmalıdır.
Tokenın fonksiyonu hukuki analizin başlangıcıdır
Token; hizmete erişim, yönetişim, gelir paylaşımı, borç ilişkisi, varlık temsili veya ödeme işlevi sağlayabilir. Aynı teknik standartta üretilen iki token farklı haklar verdiği için farklı hukuki sonuçlara tabi olabilir. İsim ve pazarlama etiketi yerine sözleşmesel haklar ve ekonomik akış incelenir.
Token sahibine şirket kârı, sabit getiri veya belirli varlık üzerinde hak vaat edilmesi sermaye piyasası ve şirketler hukuku incelemesini güçlendirir. Buna karşılık yalnızca yazılım erişimi sağladığı ileri sürülen tokenın ön satış ve ikincil piyasa vaatleri de kullanıcı beklentisini değiştirebilir.
İlk satış, listeleme ve aracılık
Projenin kendi tokenını satması ile başkalarının token satışına sürekli aracılık etmesi aynı faaliyet değildir. Platformlarda listeleme ve ilk satışa aracılık SPK düzenlemelerinde ayrı başlıklar altında ele alınır. Projenin iş modeli, hangi faaliyetin izne tabi olabileceğini belirlemek için ayrıştırılmalıdır.
Satış sözleşmesinde token miktarı, teslim zamanı, kilit açma takvimi, iade koşulu, kullanılacak ağ ve sözleşme adresi açık olmalıdır. whitepaper (projenin teknik ve ekonomik tanıtım belgesi) ile sözleşme arasındaki çelişki, yanlış bilgilendirme ve ifa sorunlarına yol açabilir.
Ödeme, veri ve fikrî hak boyutu
Token mal veya hizmet bedelinin ödenmesinde kullanılacaksa TCMB’nin doğrudan ve dolaylı kullanım yasağı ayrıca değerlendirilir. “Platform içi kullanım” ifadesi, ekonomik olarak ödeme işlevi gören modeli kendiliğinden izinli hâle getirmez.
müşterini tanı (KYC), whitelist ve airdrop süreçlerinde kimlik ile cüzdan adresi eşleştirilebilir. Proje, veri işleme sebebi, saklama süresi ve güvenliği yanında yazılım kodu, marka, görsel ve içerik haklarının şirkete devrini de düzenlemelidir.
Kurumsal yapı ve fonların ayrılması
Token satışından toplanan fonların kurucuların kişisel hesaplarında tutulması şirket ve yatırımcı riski yaratır. Proje şirketi, hazine cüzdanları, imza yetkileri ve harcama onayları açıkça kurulmalıdır. Fon kullanım raporu whitepaper vaadiyle karşılaştırılabilir olmalıdır.
Kurucu ortak ayrılığı, anahtar kaybı veya şirket pay devri token hazinesinin kontrolünü etkilememelidir. Teknik erişim ile şirket yetkisi aynı kişide sınırsız toplanmamalıdır.
Kod denetimi hukuki onay değildir
Akıllı sözleşmenin güvenlik denetiminden geçmesi, token satışının mevzuata uygun olduğu veya vaatlerin doğru olduğu anlamına gelmez. Kod denetimi teknik açıkları inceler; faaliyet izni, sözleşme, reklam ve veri koruma ayrı hukuk alanlarıdır.
Denetim raporunun kapsamı ve tarihi açıklanmalıdır. Sonradan güncellenen sözleşme kodu önceki denetim kapsamının dışında kalabilir.
Token çıkarma modeli yayına alınmadan önce
Token ekonomisi, satış ve tanıtım belgeleri, hazine kullanımı, geri alım veya getiri vaatleri ve listeleme ilişkileri birlikte incelenmelidir. Teknik dağıtım işlemi, sermaye piyasası, tüketici veya ödeme hukuku başlıklarını kendiliğinden çözmez.
Token ihracında iki yanlış varsayım
Bütün token modelleri için tek bir ruhsat yoktur
Teknik token üretimi ile halka satış, aracılık, saklama ve ödeme işlevi farklıdır. İş modeline göre ayrı düzenlemeler uygulanabilir.
Whitepaper tek başına bütün sözleşme düzenini karşılamaz
Her zaman değil. Satış ve kullanıcı haklarının ayrıca açık sözleşmelerle düzenlenmesi gerekebilir.
Token sahiplerine karşı sürekli bilgilendirme
Token satışı tamamlandıktan sonra proje değişiklikleri, güvenlik olayları, hazine kullanımı ve önemli ekip ayrılıkları kullanıcı kararını etkileyebilir. İlk whitepaperın yayımlanması sürekli ve sınırsız bir bilgilendirme rejimi oluşturmasa da sözleşmeyle taahhüt edilen raporlar ve önemli yanlışlıkların düzeltilmesi gerekir.
Projenin sosyal medya kanalını kapatması veya topluluk yöneticisini değiştirmesi, şirketin sözleşmesel muhataplığını ortadan kaldırmaz. Resmî iletişim kanalı, şirket unvanı ve bildirim yöntemi token satış belgelerinde gösterilmelidir.
Tokenın adı değil sağladığı haklar belirleyicidir
Türkiye’de bütün tokenlar için geçerli tek bir “token çıkarma lisansı” bulunmamaktadır. Buna karşılık tokenın sermaye piyasası aracı niteliği, kripto varlık hizmet sağlayıcı üzerinden halka sunulması, ödeme işlevi, tüketiciye yönelik satış biçimi, kişisel veri işleme modeli ve suç gelirlerinin aklanmasının önlenmesi yükümlülükleri ayrı ayrı sonuç doğurabilir.
Tokena “utility”, “üyelik” veya “oyun içi varlık” adı verilmesi tek başına sınıflandırmayı belirlemez. Satın alan kişiye verilen hak, fonların kullanım şekli, fiyat ve geri alım vaadi, yönetişim yetkisi ve transfer edilebilirlik incelenmelidir. Kripto varlığın mal veya hizmet bedelinde doğrudan ya da dolaylı ödeme aracı gibi kullanılması ayrıca TCMB Yönetmeliği bakımından değerlendirilir.
Hak matrisi kurulmadan token sınıflandırılamaz
Tokenın hukuki analizi, adından önce sahibine sağladığı hakların yazılı hâle getirilmesiyle başlar. Bir ürüne erişim, yönetişim oyu, gelirden pay, geri alım beklentisi, indirim veya başka bir varlıkla değişim imkânı farklı hukuki sonuçlara yol açabilir. Aynı token birden fazla işlev taşıyorsa, bu işlevlerin hangi aşamada ve kim tarafından yerine getirileceği ayrı gösterilmelidir.
Hak matrisi yalnızca whitepaper içinde bırakılmamalıdır. Kullanıcı sözleşmesi, satış koşulları, akıllı sözleşme kodu ve tanıtım metni aynı ekonomik modeli anlatmalıdır. Kodun belirli bir yetki vermediği hâlde pazarlama metninde bu yetkinin vaat edilmesi ya da akıllı sözleşmede geri alınabilir bir kontrol bulunmasına rağmen ürünün değiştirilemez olarak tanıtılması, uyuşmazlık riskini artırır.
Tokenın bir mal veya hizmetin bedelini doğrudan ya da dolaylı karşılaması planlanıyorsa, ödeme akışı ayrıca modellenmelidir. Tokena “kullanım hakkı” denilmesi, gerçek işlevinin satıcıya değer aktarmak olduğu bir yapıyı ödeme düzenlemesi dışında bırakmaz. Kullanıcının tokenı nerede harcayacağı, bedelin kime ulaşacağı ve karşılığın hangi para veya varlıkla hesaplandığı tasarım aşamasında açıklanmalıdır.
Dağıtım kanalı projenin sorumluluk haritasını değiştirir
Tokenın proje şirketi tarafından doğrudan satılması ile bir kripto varlık hizmet sağlayıcı üzerinden alım satıma veya ilk satışa konu edilmesi aynı süreç değildir. Platformun sunduğu hizmet, saklama modeli ve kullanıcıyla kurduğu sözleşme SPK düzenlemeleri bakımından ayrıca incelenir. Proje ekibinin platformla çalışması, tokenın bütün hukuki özelliklerinin Kurul tarafından onaylandığı anlamına gelmez.
Aracı, pazarlama ortağı, teknik sağlayıcı ve topluluk yöneticisi kullanıcıya farklı beyanlarda bulunabilir. Hangi kişinin satış koşullarını değiştirebildiği, fonu teslim aldığı, tokenı dağıttığı ve kullanıcı şikâyetlerini cevapladığı sözleşmelerde gösterilmelidir. “Topluluk tarafından yürütülüyor” gibi genel bir ifade, şirket veya kurucuların fiilen kullandığı yetkileri ortadan kaldırmaz.
Fonların kişisel cüzdanlarda veya proje hazinesinde tutulması da kurumsal sorumluluk bakımından aynı değildir. Satış bedelinin hangi tüzel kişiye ait olduğu, hazine cüzdanına kimlerin eriştiği ve harcama kararının nasıl verildiği açıkça belirlenmelidir. Teknik olarak çoklu imza kullanılması, yetki ve hesap verme düzeni yazılı değilse tek başına hukuki koruma sağlamaz.
Tanıtım belgesi ile çalışan ürün arasında tutarlılık gerekir
Whitepaper, internet sitesi, sosyal medya duyurusu ve kullanıcı sözleşmesi farklı tarihlerde hazırlanabilir. Projenin kapsamı değiştiğinde hangi sürümün geçerli olduğu, önceki alıcılara değişikliğin nasıl bildirildiği ve kazanılmış hak iddialarının nasıl ele alınacağı belirlenmelidir. Eski metnin silinmesi, o metne dayanılarak verilmiş kararları veya geçmiş beyanların delil değerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Kişisel veri toplanıyorsa veri sorumlusu ve işleme amacı ayrıca açıklanmalıdır. Token satışı için kimlik kontrolü yapılması, proje ekibine kullanıcı verilerini pazarlama veya topluluk analizi amacıyla sınırsız kullanma yetkisi vermez. Veri talebi, satış ve uyum sürecindeki gerçek ihtiyaçla bağlantılı tutulmalı; erişim ve saklama güvenliği baştan tasarlanmalıdır.
Tokenın “utility” veya “governance” olarak adlandırılması uygulanacak hukuku belirlemez. Sağladığı haklar, satış biçimi, fon kullanımı ve proje aktörlerinin kontrolü esas alınır.