İş kazası nedeniyle işverene karşı açılacak manevi tazminat davasında genel kabul, sorumluluğun işverenin işçiyi gözetme borcuna aykırılığına dayandığı ve Türk Borçlar Kanunu’nun 146. maddesindeki on yıllık zamanaşımının uygulanacağı yönündedir. Ancak “kazadan itibaren her durumda tam on yıl vardır” şeklindeki kısa cevap güvenli değildir. Talebin kime yöneltildiği, hangi sorumluluk sebebine dayandığı, zararın ne zaman ortaya çıktığı, kazanın aynı zamanda suç oluşturup oluşturmadığı ve geçiş hükümleri sonucu değiştirebilir.
Zamanaşımı, hak düşürücü süre değildir. Süre dolduğunda alacak kendiliğinden ortadan kalkmaz; davalı zamanaşımı savunmasını usulüne uygun ileri sürerse talep bu nedenle reddedilebilir. Buna rağmen sürenin sonuna kadar beklemek; delillerin kaybolması, tanıkların dağılması ve sağlık durumunun geçmişe dönük değerlendirilmesi bakımından önemli risk taşır.
Neden on yıllık süre uygulanır?
Türk Borçlar Kanunu’nun 417. maddesi işverene, işçinin kişiliğini koruma ve iş sağlığı ile güvenliği için gerekli her türlü önlemi alma borcu yükler. Aynı maddenin üçüncü fıkrası, bu yükümlülüğe aykırılık nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlalinden doğan zararların sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabi olduğunu belirtir.
Kanunda özel bir süre öngörülmeyen sözleşmesel alacaklarda TBK m. 146 uyarınca on yıllık genel zamanaşımı uygulanır. İş kazasında manevi tazminatın dayanağı çoğu kez bu gözetme borcuna aykırılıktır. Sürenin başlangıcı ise yalnız kanun maddesini söylemekle çözülmez; alacağın muaccel olduğu tarih ve zararın niteliği değerlendirilir.
Süre kaza tarihinde mi başlar?
Ani ve sonuçları hemen belirgin bir kazada zamanaşımı çoğu kez olay tarihinden başlatılır. Fakat bedensel zararın kapsamı daha sonra ortaya çıkmış veya sağlık durumu zaman içinde gelişmişse başlangıç ve yeni zarar olgusu ayrıca incelenebilir. Geçici tedavinin kalıcı iş göremezliğe dönüşmesi, farklı tarihlerde tespit edilen komplikasyonlar veya ölümün kazadan sonra gerçekleşmesi her dosyada aynı sonuca bağlanamaz.
Zararın zamanla artması ile tamamen yeni bir zararın sonradan öğrenilmesi de aynı değildir. Sadece tazminat hesabının yükselmesi yeni bir zamanaşımı süresi başlatmaz. Tıbben öngörülemeyen ve önceki zarardan bağımsız nitelik taşıyan gelişmeler yönünden ise başlangıç tarihi tartışması doğabilir. Sağlık kurulu raporunun düzenlendiği günün her durumda başlangıç tarihi olduğunu kabul etmek de doğru değildir.
İşveren dışındaki üçüncü kişiye karşı süre farklı olabilir
Kaza, işverenin yanı sıra makine üreticisi, araç sürücüsü, başka bir yüklenici veya saldırıyı gerçekleştiren üçüncü kişinin fiilinden kaynaklanabilir. Bu kişiye yöneltilen tazminat talebi sözleşmeye değil haksız fiile dayanıyorsa TBK m. 72 gündeme gelir. Bu hüküm, zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıllık; her hâlde fiilden itibaren on yıllık süre öngörür. Fiil için ceza kanununda daha uzun zamanaşımı varsa haksız fiil tazminatı bakımından bu uzun süre uygulanabilir.
Dolayısıyla aynı olay için işverene ve üçüncü kişiye yöneltilecek taleplerin zamanaşımı temeli farklı olabilir. “Olay iş kazasıdır, herkes için on yıl” yaklaşımı bu ayrımı gözden kaçırır. Asıl işveren, alt işveren ve üçüncü kişinin hangi fiil ve hukuki ilişki nedeniyle sorumlu tutulduğu ayrı kurulmalıdır.
Ceza davası süreyi otomatik olarak durdurur mu?
İş kazası taksirle yaralama veya ölüme neden olma suçuna ilişkin soruşturmaya konu olabilir. Ceza soruşturması açılması, hukuk davasındaki zamanaşımını her durumda kendiliğinden durdurmaz. Haksız fiile dayalı talepte TBK m. 72’nin daha uzun ceza zamanaşımına yaptığı atıf önemlidir; sözleşmeye dayalı işveren sorumluluğunda ise aynı sonucun otomatik uygulanacağı varsayılmamalıdır.
Ceza dosyasının beklenmesi delil bakımından yararlı olabilir, fakat hukuk davası açma süresini koruyan bir güvence gibi görülmemelidir. Savcılığın kovuşturmaya yer olmadığı kararı vermesi veya ceza mahkemesinin beraat kararı da hukuk hâkiminin kusur ve zarar incelemesini ortadan kaldırmaz. TBK m. 74, hukuk hâkiminin ceza hukukunun sorumluluk hükümleriyle, beraat kararıyla ve ceza hâkiminin kusur ya da zarar değerlendirmesiyle bağlı olmadığını düzenler.
Yakınların manevi tazminat talebi
TBK m. 56’ya göre ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde zarar görenin ya da ölenin yakınları için de uygun manevi tazminata karar verilebilir. Yakının talebi, kendi yaşadığı manevi zarara dayanır. Bu nedenle kimlerin “yakın” sayılacağı yalnız nüfus kaydıyla değil, fiilî bağın niteliğiyle; ağır bedensel zarar şartı da olayın sonuçlarıyla değerlendirilir.
Ölüm kazadan sonra gerçekleşmişse yakınların talebinin doğduğu an ve zamanaşımı başlangıcı ayrıca incelenir. Yaralanma döneminde istenebilecek tazminat ile ölümden doğan manevi zarar birbirine mekanik biçimde eklenemez. Dava dilekçesindeki taraf ve zarar türü açık kurulmalıdır.
Arabuluculuk zamanaşımı bakımından nasıl ele alınır?
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinin üçüncü fıkrası, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarını dava şartı arabuluculuğun dışında bırakır. Başka bir ifadeyle iş kazası manevi tazminat davasını açmadan önce zorunlu arabulucuya başvurma şartı yoktur.
Taraflar isterse ihtiyari arabuluculuk yapabilir. Ancak yanlışlıkla zorunlu olduğu düşünülerek yürütülen bir başvuruya güvenip dava süresini son güne bırakmak risklidir. Zamanaşımının durması veya kesilmesi, yapılan işlemin hukuki niteliğine ve kanuni şartlara göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Eski kazalarda hangi kanun uygulanır?
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu 1 Temmuz 2012’de yürürlüğe girmiştir. Daha eski iş kazalarında mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu ile 6101 sayılı Yürürlük Kanunu’nun zamanaşımına ilişkin geçiş kuralları önem kazanır. Yeni kanundaki süreyi eski olaya doğrudan uygulamak veya yalnız kaza tarihine bakmak yanlış sonuca götürebilir.
Uzun yıllar önce gerçekleşen kazalarda kaza tarihi, zarar ve ölüm tarihi, önceki dava veya icra işlemleri, sigorta ve SGK başvuruları, borcun ikrarı ve zamanaşımını kesebilecek diğer işlemler kronolojik olarak çıkarılmalıdır. Her başvuru süreyi kesmez; hukuki etkisi ayrı incelenir.
Dava açmadan önce süre hesabı için gerekenler
Sağlıklı bir zamanaşımı incelemesi için en az şu bilgiler belirlenmelidir:
- Kazanın ve varsa ölümün tarihi
- Kalıcı zararın ne zaman belirginleştiği ve tıbbi raporların tarihleri
- Talebin işverene mi, üçüncü kişiye mi veya her ikisine mi yöneltileceği
- Sorumluluğun sözleşme, haksız fiil ya da özel kanun hükümlerinden hangisine dayandığı
- Ceza soruşturmasının konusu ve fiil için öngörülen zamanaşımı
- Önceki dava, icra, arabuluculuk, kabul veya ödeme işlemleri
- Olay tarihinde yürürlükte bulunan kanunlar ve geçiş hükümleri
Bu kronoloji kurulmadan yalnız “iş kazalarında süre on yıldır” bilgisine dayanılması, özellikle üçüncü kişi ve eski tarihli olaylarda hak kaybına neden olabilir.
Sonuç
İşverene karşı iş kazası manevi tazminat talebinde TBK m. 417 ve m. 146 temelinde on yıllık zamanaşımı ana kuraldır. Bununla birlikte başlangıç tarihi, sonradan gelişen zarar, ölüm, üçüncü kişinin haksız fiil sorumluluğu, ceza zamanaşımı ve eski kanunların uygulanması dosyaya özgü inceleme gerektirir. Ceza soruşturmasını veya sağlık raporunun kesinleşmesini beklemek sürenin korunduğu anlamına gelmez; olayın kronolojisi mümkün olan en erken aşamada kurulmalıdır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.