Mal rejimi sözleşmesi yalnız evlenmeden önce yapılan “evlilik sözleşmesi” değildir. Eşler evlenmeden önce veya evlilik sürerken kanunda gösterilen mal rejimlerinden birini seçebilir, seçtikleri rejimi değiştirebilir ya da kanunun izin verdiği sınırlar içinde hükümlerini düzenleyebilir. Geçerlilik için noterde düzenleme veya imza onayı gerekir; evlenme başvurusu sırasında yapılan yazılı rejim bildirimi bu kuralın kanuni istisnasıdır.
Sözleşme yapılmazsa hangi rejim uygulanır?
1 Ocak 2002’den sonra evlenen eşler başka bir mal rejimi seçmemişse edinilmiş mallara katılma rejimine tabidir. Bu rejimde her eşin kişisel malları ile evlilik içinde edinilen malları ayrılır. Rejim sona erdiğinde artık değer ve katılma alacağı hesabı yapılır; evlilik sırasında bütün malların yarı yarıya ortak olduğu varsayımı doğru değildir.
1 Ocak 2002’den önce evlenenlerde, 2002’ye kadar kural olarak mal ayrılığı; bu tarihten sonra ise aksi seçilmedikçe edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. Bir taşınmazın yalnız satın alma tarihine bakmak da yeterli olmayabilir; ödeme kaynağı, kredi taksitleri, kişisel mal katkısı ve değer artışı ayrıca incelenir.
Tapunun yalnız bir eş adına kayıtlı olması, tasfiye sonunda diğer eşin hiçbir alacağı bulunmadığını göstermez. Diğer eş ayni pay sahibi olmayabilir, fakat katılma veya değer artış payı alacağı doğabilir. Mal rejimi sözleşmesi bu hesap sistemini değiştirebilir.
Hangi mal rejimleri seçilebilir?
Türk Medeni Kanunu eşlere dört seçenek sunar:
- Edinilmiş mallara katılma,
- Mal ayrılığı,
- Paylaşmalı mal ayrılığı,
- Mal ortaklığı.
Taraflar bu rejimlerden birini seçebilir. Kanunda bulunmayan, tamamen kendilerine özgü beşinci bir mal rejimi yaratamazlar. Bununla birlikte seçilen rejimin kanunun izin verdiği bazı hükümlerini değiştirebilir; örneğin edinilmiş mallara katılmada belirli mesleki faaliyet gelirleri veya kişisel mal gelirleri hakkında kanunun tanıdığı seçimlerden yararlanabilirler.
“Boşanırsak kimse hiçbir şey istemeyecek” gibi genel bir cümle, mal rejimi seçimini, boşanma tazminatını, nafakayı, mirası ve çocuklara ilişkin hakları tek kalemde ortadan kaldırmaz. Her kurumun emredici kuralları ve geçerlilik şartları ayrıdır.
Evlilikten önce sözleşme nasıl yapılır?
Nişanlılar evlenmeden önce notere başvurarak mal rejimi sözleşmesi düzenletebilir veya hazırladıkları metindeki imzaları onaylatabilir. Sözleşme evliliğin kurulmasıyla hüküm doğurur; evlenme gerçekleşmezse eşler arasındaki mal rejimi başlamaz.
Taraflar, evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak evlendirme memurluğuna bildirebilir. Bu yol yalnız kanunda düzenlenen rejimlerden birinin seçildiğinin bildirilmesine imkân verir; ayrıntılı özel hükümler içeren bir metin için noter sözleşmesi gerekir.
Evlilik öncesi sözleşmede mevcut malvarlığı envanteri eklemek ispat bakımından yararlıdır. Banka hesapları, şirket payları, taşınmazlar, araçlar, altın ve borçların tarihli listesi; ileride bir malın evlilik öncesinden geldiğini göstermeyi kolaylaştırır. Envanterin bulunmaması sözleşmeyi geçersiz kılmaz, fakat tasfiye ispatını zorlaştırabilir.
Evlilik sürerken sözleşme yapılabilir mi?
Eşler evlilik devam ederken de noterde mal rejimi sözleşmesi yapabilir. Örneğin edinilmiş mallara katılma rejiminden mal ayrılığına geçebilir veya daha önce seçtikleri mal ayrılığını sona erdirebilirler. Rejim değişikliği, önceki dönemin hesaplarının yok olduğu anlamına gelmez.
Yeni rejimin seçildiği tarihte eski rejim sona erer ve eski döneme ilişkin tasfiye hakkı doğabilir. Eşler malları ve borçları belirleyip tasfiye konusunda ayrıca anlaşabilir. Sadece “bugünden itibaren mal ayrılığı” yazmak, geçmiş dönemde oluşmuş katılma alacağını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Sözleşmeye geriye yürürlük verilmesi, özellikle üçüncü kişilerin ve alacaklıların haklarını etkilediğinde geçerli olmaz. Eşler kendi aralarındaki hesapları düzenleyebilse de daha önce doğmuş alacaklı hakkını sonradan yapılan mal rejimi değişikliğiyle bertaraf edemez.
Şekil ve ehliyet şartları
Mal rejimi sözleşmesi noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Düzenleme şeklinde noter metni hazırlar ve iradeyi resmi senede geçirir. Onaylamada tarafların hazırladığı metindeki imzalar noter tarafından onaylanır. Sadece iki tanık önünde imza, avukat huzurundaki özel protokol veya e-posta yazışması kanuni şeklin yerini tutmaz.
Sözleşme ancak ayırt etme gücüne sahip kişilerce yapılabilir. Küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin rızasını almak zorundadır. Mal rejimi seçiminin baskı, yanılma veya aldatma altında yapıldığı iddia edilirse genel irade sakatlığı hükümleri gündeme gelebilir.
Noter şekli, sözleşme içeriğindeki her hükmü otomatik olarak geçerli kılmaz. Kanunun emredici hükümlerine, kişilik haklarına, ahlaka veya kamu düzenine aykırı kayıtlar geçersiz olabilir. Geçersiz bir hükmün sözleşmenin kalanına etkisi, tarafların varsayılan iradesine ve hükmün ayrılabilirliğine göre değerlendirilir.
Sözleşmede hangi konular açıkça düzenlenmeli?
Yalnız seçilen rejimin adı değil, geçiş tarihi ve eski rejimin tasfiyesi yazılmalıdır. Ayrıca şu konuların açıklanması yararlıdır:
- Evlilik öncesi mal ve borç envanteri,
- Şirket payları ve işletme gelirlerinin niteliği,
- Kişisel malların gelirlerinin hangi gruba gireceği,
- Krediyle alınan mallarda ödeme kaynakları,
- Aile konutu ve ev eşyasının kullanımı,
- Rejim değişikliğinde tasfiye yöntemi,
- Ölüm hâlinde sağ kalan eşin kanuni haklarıyla bağlantı,
- Yabancılık unsuru varsa uygulanacak hukuk sorunu.
Şirket sahibi eş bakımından şirket payının kişisel mal olması, evlilik içindeki emek karşılığı ücret, kâr payı ve şirket değer artışının tamamını otomatik olarak kişisel mal yapmaz. İşletme belgeleri ve gelir kalemleri ayrı sınıflandırılmalıdır.
Mal rejimi sözleşmesi neleri düzenleyemez?
Sözleşme çocukların velayeti ve iştirak nafakası konusunda mahkemeyi bağlayan kesin hüküm kuramaz; bu konularda çocuğun üstün yararı esastır. Boşanma nedenleri, kişisel özgürlük, şiddete karşı koruma veya dava açma hakkı da önceden kaldırılamaz.
Yoksulluk nafakasından veya boşanma tazminatından evlilik öncesinde genel ve sınırsız vazgeçme kaydı, hakkın doğumu ve emredici kurallar bakımından geçerlilik sorunuyla karşılaşabilir. Mirasçılıktan feragat ise mal rejimi sözleşmesine yazılan tek cümleyle değil, resmî miras sözleşmesinin şekliyle yapılır.
Aile konutu koruması da mal ayrılığı seçildi diye ortadan kalkmaz. Malik eş, diğer eşin açık rızası olmadan aile konutunu devredemez veya konut üzerindeki hakları sınırlayamaz. Aile konutu şerhi, mal rejimi tapu payından farklı bir korumadır.
Borçlar ve üçüncü kişiler
Eşlerden her biri kural olarak kendi borçlarından bütün malvarlığıyla sorumludur. Seçilen mal rejimi, bankaya veya başka alacaklıya verilmiş kefalet ve borç taahhüdünü kendiliğinden kaldırmaz. Alacaklının güvenerek işlem yaptığı malvarlığı düzeni, eşlerin sonradan yaptığı sözleşmeyle kötü niyetli biçimde değiştirilemez.
Eşler arasındaki devirler gerçek ve belgeli olmalıdır. Mal kaçırmak amacıyla yapılan görünürdeki satış veya karşılıksız devirler, alacaklıların tasarrufun iptali ya da muvazaa iddialarına konu olabilir. Mal rejimi sözleşmesi, icra takibine karşı dokunulmazlık belgesi değildir.
Boşanma veya ölüm hâlinde etkisi
Boşanma davası açıldığında mal rejimi, dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer. Tasfiye çoğu kez boşanma hükmünün kesinleşmesinden sonra sonuçlandırılır. Ölüm hâlinde önce mal rejimi tasfiye edilir, ardından ölen eşin terekesi ve miras payları hesaplanır. Katılma alacağı ile miras payı birbirinden farklı haklardır.
Sözleşmenin bir örneği, ek envanterler, banka ve satın alma belgeleri güvenli şekilde saklanmalıdır. Malvarlığı önemli ölçüde değiştiğinde sözleşmenin güncel amaca uyup uymadığı gözden geçirilebilir; değişiklik yine kanuni şekle uyularak yapılmalıdır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.