İcra ve İflas Kanunu, bazı yükümlülüklerin yerine getirilmemesini disiplin veya tazyik hapsiyle; bazı hileli davranışları ise suç cezasıyla yaptırıma bağlar. Borcu ödeyememek tek başına hapis sebebi değildir. Hapsin doğması için kanunda açıkça düzenlenen özel bir fiil, usulüne uygun takip ve süresinde şikâyet gerekir.
Tazyik hapsi ile ceza mahkûmiyeti aynı değildir. Tazyik hapsinin amacı yükümlülüğü yerine getirtmek olup yerine getirme gerçekleştiğinde tahliye sonucu doğabilir.
Taahhüdü ihlal
Borçlu, icra dairesinde veya kanunun kabul ettiği biçimde borcu belirli tarihlerde ödemeyi taahhüt eder ve geçerli bir neden olmadan ihlal ederse İİK m.340 uyarınca üç aya kadar tazyik hapsiyle karşılaşabilir. Geçerli taahhüt için borç miktarı, faiz, masraf, ödeme tarihleri ve taraf iradesi açık olmalıdır.
Ödeme planının belirsiz olması, borçlunun ödeme gücünün bulunmaması veya taksitlerden birinin vadesi gelmeden şikâyet edilmesi savunma konusu olabilir. Borcun veya ihlal edilen taksidin kanuni kapsamda ödenmesi tahliye sağlar.
Nafaka yükümlülüğünün ihlali
Mahkeme kararına dayalı güncel nafakanın icra takibine rağmen ödenmemesi, alacaklının şikâyetiyle üç aya kadar tazyik hapsi doğurabilir. Nafakanın kaldırılması davası, mevcut kararı kendiliğinden durdurmaz. Elden veya kısmi ödeme belgeyle ispatlanmalıdır.
Şikâyete konu ay ve borç tutarı açıkça belirlenmeli; aynı borç için mükerrer yaptırım uygulanmamalıdır.
Mal beyanı fiilleri
Süresinde mal beyanında bulunmayan borçlu, beyan verinceye kadar ve kanuni üst sınırla hapisle tazyik edilebilir. Gerçeğe aykırı mal beyanı ise ayrıca hapis cezası gerektiren bir fiildir. Tebligatın usulü, kesinleşme ve beyanın içeriği denetlenir.
Malı olmadığına ilişkin doğru beyan, sırf borç ödenmedi diye gerçeğe aykırı sayılamaz.
Alacaklıyı zarara sokan işlemler
Borçlunun mallarını eksiltmesi, gizlemesi, muvazaalı devretmesi veya ticari işletme yöneticisinin alacaklıyı zarara uğratan davranışları İİK'daki özel suçları gündeme getirebilir. Tasarrufun iptali davasının şartları ile ceza sorumluluğu aynı değildir; kast ve özel hareket ayrıca ispatlanır.
İflasta defter tutmama, iflas idaresinin emirlerine uymama, özel menfaat temini ve artırmaya fesat gibi başka fiiller de düzenlenmiştir.
Şirket yöneticisinin sorumluluğu
Tüzel kişinin borcundan dolayı her müdür veya ortak otomatik olarak hapsedilemez. Suç tarihinde temsil ve yönetim yetkisi, fiili görev, emri kimin verdiği ve yükümlülüğü yerine getirme olanağı araştırılır. Kanuni temsilciye tebligat ve şirket karar defterleri önemlidir.
Ceza sorumluluğunun şahsiliği gereği görev dağılımı yapılmadan toplu mahkûmiyet kurulamaz.
Şikâyet süresi ve yargılama
İİK suçları çoğunlukla şikâyete bağlıdır. Şikâyet hakkı kural olarak fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılır. Özel maddede farklı süre veya usul varsa o uygulanır.
İcra ceza mahkemesi dosya üzerinden değil, tarafların delillerini değerlendirerek karar verir. Çağrı, yoklukta yargılama ve itiraz/istinaf yolu yaptırım türüne göre değişebilir.
Hapis kararı verilince ne yapılabilir?
Kararın kesinleşme durumu, kanun yolu ve ödeme/ifa ile tahliye koşulları hemen incelenmelidir. Taahhüt veya nafaka borcu ödenecekse doğru dosyaya, doğru tutarda ve açıklamayla ödeme yapılmalıdır. Şikâyetten vazgeçmenin etkisi suç tipine göre değerlendirilir.
Adli sicil sonucu da yaptırımın ceza mı tazyik hapsi mi olduğuna göre değişir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; icra dosyası, tebligat, şikâyet süresi ve yaptırım türü ayrı ayrı incelenmelidir.