Kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulan çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet verilmesi, hamilin şikâyeti üzerine adli para cezasıyla yaptırıma bağlanmıştır. Düzenleme 5941 sayılı Çek Kanunu m.5'te yer alır.
Her ödenmeyen çek suç oluşturmaz. Çekin kanuni unsurları, ibraz süresi, bankanın işlemi, şikâyet süresi ve çek karşılığını bulundurmakla yükümlü kişinin kim olduğu ayrı ayrı incelenmelidir.
Karşılıksız çek suçunun şartları
Suçun oluşabilmesi için temel olarak:
- Belgenin hukuken çek niteliği taşıması,
- Kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunulması,
- Hesapta yeterli karşılık bulunmaması,
- Bankanın usulüne uygun “karşılıksızdır” işlemi yapması,
- Şikâyet hakkı bulunan hamilin süresinde başvurması
gerekir.
İmzanın sahte olması, çekin kayıp veya çalıntı olması, çek hesabının yetkisiz kullanılması, banka işleminin usulsüzlüğü veya ödeme yasağı kararı savunmayı etkileyebilir. Temel borcun tartışmalı olması ise tek başına ceza sorumluluğunu her durumda kaldırmaz.
Karşılıksız çekten kim sorumludur?
Gerçek kişi hesap sahibinde, çek karşılığını bulundurma yükümlülüğü kural olarak hesap sahibine aittir.
Tüzel kişi adına düzenlenen çeklerde sorumluluk, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi veya kanundaki şartlar içinde yönetim organını oluşturan kişiler bakımından gündeme gelebilir. Yalnız ticaret sicilindeki unvana bakmak yeterli değildir.
Şirket müdürü veya yönetim kurulu üyesinin suç tarihindeki görev süresi; ticaret sicili, şirket kararı, iç yönerge, imza sirküsü ve fiilî yetkiyle belirlenmelidir. Görevi sona ermiş kişiye sırf eski imzası veya geçmiş unvanı nedeniyle otomatik ceza verilemez.
Karşılıksız çek cezası nedir?
Her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası öngörülür. Hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.
Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Hakkında daha önce yasak bulunan kişi bakımından yasağın devamına hükmedilebilir.
Adli para cezasında gün sayısı ile bir gün karşılığı para miktarı ayrı belirlenir. Ancak Çek Kanunundaki “karşılıksız kalan miktardan az olamaz” kuralı nedeniyle sonuç para cezası çek bedeliyle bağlantılıdır.
Adli para cezası ödenmezse ne olur?
Karşılıksız çek nedeniyle verilen adli para cezası ödenmezse, genel infaz rejiminden farklı olarak kamuya yararlı bir işte çalışma seçeneği uygulanmadan doğrudan hapse çevirme gündeme gelir.
5275 sayılı Kanun m.106/7 uyarınca adli para cezası yerine çektirilen hapis süresi:
- Bir hüküm bakımından en fazla üç yıl,
- Birden fazla hüküm bakımından toplam en fazla beş yıl
olabilir.
Bu üst sınırlar, her bir çek için belirlenen adli para cezasının gün sayısıyla karıştırılmamalıdır. Birden fazla çek dosyasında hangi ilamların toplandığı ve infaz hesabının nasıl yapıldığı ayrıca incelenir.
Adli para cezasının tamamı veya kalan kısmı sonradan ödenirse, ödeme miktarına karşılık gelen hapis infazı durdurulur veya azaltılır. Ödeme belgesi infaz savcılığına sunulmalıdır.
Şikâyet süresi ne kadardır?
Şikâyet, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır. Uygulamada çekin bankaya ibrazı, “karşılıksızdır” işlemi ve çek üzerindeki hesap sahibi veya yetkili bilgileri öğrenme tarihi bakımından önemlidir.
Süre hak düşürücü niteliktedir. Şikâyetin süresinde olup olmadığı çek aslı, banka işlemi ve başvuru tarihi üzerinden kontrol edilmelidir.
Hangi mahkeme yetkilidir?
Karşılıksız çek şikâyetine icra ceza mahkemesi bakar. Yetkili mahkeme; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği, çek hesabının açıldığı, hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yerinin bulunduğu yer gibi kanunda gösterilen seçeneklere göre belirlenebilir.
Yanlış yerde yapılan başvurunun süreye etkisi ayrıca değerlendirilmelidir. Şikâyet dilekçesinde çek bilgileri, banka işlemi ve sorumlu kişi açıkça gösterilmelidir.
Çek bedeli ödenirse dava veya ceza ne olur?
Karşılıksız kalan çek bedelinin, çekin kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanuna göre ticari işlerde uygulanan temerrüt faizi ile birlikte tamamen ödenmesi özel sonuç doğurur.
- Yargılama devam ediyorsa davanın düşmesine,
- Mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına
karar verilebilir.
Hamilin şikâyetten vazgeçmesi de kanundaki şartlarla aynı yönde sonuç doğurabilir.
Kısmi ödeme çoğu durumda bu özel sonucu sağlamaz. Ödenecek tutar; karşılıksız kalan ana para, faiz başlangıç tarihi ve varsa yapılan önceki ödemeler dikkate alınarak hesaplanmalıdır. Banka dekontu ve hamilin beyanı dosyaya sunulmalıdır.
Çek düzenleme ve hesap açma yasağı nasıl kaldırılır?
Çek bedelinin faiziyle tamamen ödenmesi veya şikâyetten vazgeçilmesi nedeniyle mahkûmiyetin bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilirse çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılması da istenir.
Bunun dışında 5941 sayılı Kanun m.6/3 uyarınca, mahkûmiyetin tamamen infazından sonra:
- İnfazın tamamlandığı tarihten itibaren üç yıl geçmesi ve
- Her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçmesi
şartlarıyla hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılması talep edilebilir.
Kararın kesinleşmesi sonrasında Risk Merkezi, banka ve ilgili kayıtların güncellenmesi ayrıca takip edilmelidir. Mahkeme kararı sistemlere her zaman aynı gün yansımayabilir.
Savunmada hangi belgeler incelenmelidir?
- Çek aslı ve arka yüz banka işlemleri,
- İbraz tarihi ve kanuni süre,
- Bankanın “karşılıksızdır” işlemine ilişkin kayıt,
- Çek hesabı ekstresi,
- Ticaret sicili ve görev dağılımı,
- İmza sirküsü ve şirket kararları,
- Şikâyet tarihi,
- Yapılan ödeme ve faiz belgeleri,
- Aynı çek hakkında başka şikâyet veya tahsilat bulunup bulunmadığı.
Çek üzerindeki imza inkâr ediliyorsa bilirkişi incelemesi yapılmalıdır. Tüzel kişi çeklerinde suç tarihinde karşılık bulundurma yükümlülüğünün kimde olduğu açıkça belirlenmeden mahkûmiyet kurulamaz.
Sonuç
Karşılıksız çek suçunda her çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası ve çek düzenleme yasağı söz konusu olabilir. Para cezası ödenmezse doğrudan hapse çevirme gündeme gelir; çevrilen hapis bir hükümde en fazla üç yıl, birden fazla hükümde toplam en fazla beş yıldır.
Çek bedelinin kanuni ibraz tarihinden itibaren ticari temerrüt faiziyle tamamen ödenmesi dava veya kesinleşmiş hüküm üzerinde özel sonuç doğurur. Yasağın mahkûmiyetin infazından sonra kaldırılması için ise üç yıllık ve her hâlde on yıllık süreler birlikte dikkate alınmalıdır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır.