İş yeri araması, konut gibi hâkim kararı kuralına tabidir; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir. Avukat bürosu aramasında ise daha sıkı bir koruma vardır: Arama ancak mahkeme kararıyla, kararda belirtilen olayla bağlantılı olarak, Cumhuriyet savcısının denetiminde ve baro başkanı veya onu temsil eden bir avukat hazırken yapılabilir.
Avukat bürosuna ilişkin özel usul, avukata kişisel ayrıcalık tanımak için değil; müvekkillerin savunma hakkını, sırlarını ve soruşturmayla ilgisiz dosyalarını korumak için öngörülmüştür.
İş yeri araması hangi şartlarda yapılır?
Şüphelinin yakalanabileceği veya suç delilinin elde edilebileceği konusunda kanunun aradığı şüphe varsa iş yerinde arama gündeme gelebilir. Karar veya yazılı emirde adres, arama nedeni, aranacak eşya veya kişi ve geçerlilik süresi gösterilmelidir.
İş yeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle yapılabilir. Kolluk amirinin emri bu alanlar için yeterli değildir. Savcı hazır değilse, CMK m.119'daki arama tanıklarına ilişkin kural uygulanır.
Ticari işletmenin müşteri alanı, depo, çalışan dolabı, şirket sunucusu ve yöneticinin kişisel odası aynı mahremiyet düzeyinde olmayabilir. Buna rağmen kararın kapsamı dışında kalan kişi ve alanların gelişigüzel aranması hukuka uygun kabul edilemez.
Gece iş yeri araması yapılabilir mi?
Kural olarak iş yerinde gece arama yapılamaz. Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâl veya kaçan kişinin yeniden yakalanması gibi kanuni istisnalar varsa gece araması mümkündür. Ayrıca gece faaliyetini sürdüren, herkesin girip çıkabildiği bazı yerler hakkında özel değerlendirme yapılır.
İş yerinin gece açık olması, bütün ofis ve kapalı bölümlerinin sınırsızca aranabileceği anlamına gelmez. Aramanın dayanağı, başlangıç saati ve neden gece yapılmasının zorunlu olduğu tutanakta görülmelidir.
Avukat bürosunda arama kararını kim verir?
CMK m.130 uyarınca avukat büroları ancak mahkeme kararıyla aranabilir. Genel konut veya iş yeri aramasından farklı olarak savcının gecikmesinde sakınca bulunduğu gerekçesiyle tek başına verdiği emir yeterli değildir.
Kararda aramanın bağlantılı olduğu olay ve kapsam açık olmalıdır. Arama Cumhuriyet savcısının denetiminde yapılır. Baro başkanı veya onu temsil eden bir avukatın hazır bulunması zorunludur. Bu kişilerin arama bittikten sonra tutanağı imzalamak için çağrılması, korumanın amacını karşılamaz.
Avukatın konutu aynı zamanda büro olarak kullanılıyorsa veya şirket içinde hukuk birimi bulunuyorsa yerin gerçek işlevi incelenir. Kapıda “avukat” yazmaması savunma belgelerinin korumasını ortadan kaldırmadığı gibi, her hukukçu çalışma alanı da otomatik olarak CMK m.130 kapsamındaki bağımsız avukat bürosu sayılmayabilir.
Avukat bürosundaki dosyalara el konulabilir mi?
Arama sırasında el konulmasına karar verilen şey bakımından avukat, baro başkanı veya temsilcisi bunun avukat ile müvekkili arasındaki mesleki ilişkiye ait olduğunu ileri sürebilir. Bu durumda eşya veya belge ayrı bir zarf ya da paket içinde mühürlenir ve gerekli kararı vermesi için soruşturma evresinde sulh ceza hâkimine, kovuşturma evresinde hâkim veya mahkemeye teslim edilir.
Yetkili merci, el konulan şeyin avukat-müvekkil mesleki ilişkisine ait olduğunu tespit ederse derhâl avukata iade eder ve tutanaklar ortadan kaldırılır. İnceleme kanundaki kısa süre içinde yapılmalıdır.
Bu koruma, suçta kullanılan her belgenin üzerine “müvekkil dosyasıdır” yazılarak dokunulmaz hâle gelmesi anlamına gelmez. Belgenin gerçekten savunma ilişkisine ait olup olmadığı ile soruşturmanın doğrudan konusu olup olmadığı yargısal denetimde değerlendirilir.
Dijital cihaz ve e-posta hesapları nasıl incelenir?
Avukat bürosundaki bilgisayar, telefon ve sunucular çok sayıda müvekkile ait sır içerebilir. Fiziksel cihaza el koyma ile dijital içerikte arama ve kopyalama farklı işlemlerdir. CMK m.130'daki özel büro güvencelerinin yanında, dijital inceleme için CMK m.134'ün şartları da gözetilmelidir.
Kararda hangi cihaz, hesap, tarih aralığı ve veri türünün inceleneceği mümkün olduğunca belirli olmalıdır. Tüm e-posta kutusunun veya sunucunun soruşturmayla ilgisiz binlerce belgeyi kapsayacak şekilde kopyalanması ölçülülük ve savunma sırrı sorunları doğurur. Anahtar kelime, tarih, dosya ve kullanıcı bazlı ayrıştırma; adli kopya ve hash kayıtları bu nedenle önemlidir.
Avukat-müvekkil ilişkisine ait olduğu ileri sürülen dijital veriler de doğrudan okunup dosyaya konulmamalı; itiraz konusu veri güvenli biçimde ayrılarak hâkim incelemesine sunulmalıdır.
Şirketin avukatı ile bağımsız avukat arasında fark var mı?
Bağımsız avukatın mesleki faaliyeti ve bürosu CMK m.130'da açıkça korunur. Şirket bünyesinde çalışan hukuk müşavirinin ofisi bakımından aynı hükmün kapsamı somut yapıya göre tartışılabilir. Bununla birlikte ticari sır, kişisel veri, savunma hazırlığı ve üçüncü kişilere ait belgeler yönünden kararın kapsamı ve ölçülülük her durumda gözetilmelidir.
Aranan şirketin müdafii olarak görev yapan avukatın dosyaları ile şirketin günlük ticari kayıtları birbirinden ayrılmalıdır. Sırf aynı binada tutulmaları, tüm hukuk dosyalarının incelemeye açılmasını haklı kılmaz.
Arama sırasında nelere dikkat edilmeli?
- Karar örneği, mahkeme, dosya numarası ve kapsam kontrol edilmelidir.
- Savcı ile baro başkanı veya temsilcisinin baştan itibaren hazır olduğu tutanağa yazılmalıdır.
- Aranan oda, dolap, cihaz ve hesaplar tek tek belirtilmelidir.
- El konulan materyaller seri numarası ve ayırt edici özellikleriyle listelenmelidir.
- Mesleki sır itirazı belge veya veri bazında açıkça yapılmalıdır.
- Dijital kopyanın nasıl alındığı, hash değeri ve mühür bilgisi kaydedilmelidir.
- İtiraz ve şerhler tutanağa somut biçimde eklenmelidir.
Aramaya fiziksel olarak direnmek yerine hukuka aykırılığın belgelenmesi, tutanağa geçirilmesi ve yargısal denetime taşınması gerekir.
Hukuka aykırı aramanın sonucu nedir?
Mahkeme kararı bulunmaması, savcı veya baro temsilcisinin yokluğu, olay ve kapsamın belirsizliği ya da savunma sırrı itirazının usulüne uygun incelenmemesi delilin hukuka uygunluğunu etkileyebilir. Anayasa ve CMK uyarınca hukuka aykırı elde edilen bulgular hükme esas alınamaz.
İhlal iddiası yalnız şekli bir listeyle değil, korunan menfaat ve elde edilen delil arasındaki bağla açıklanmalıdır. Özellikle dijital veride hangi dosyanın ne şekilde açıldığı, kopyalandığı ve soruşturma dosyasına aktarıldığı belirlenmelidir.
Sonuç
Sıradan iş yeri aramasında hâkim kararı esastır ve acil hâlde savcı emri mümkündür. Avukat bürosunda ise mahkeme kararı, savcı denetimi ve baro temsilcisinin katılımı birlikte zorunludur. Mesleki sır itirazı, belgenin veya dijital verinin mühürlenerek hâkim tarafından incelenmesini gerektirir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Aramanın hukuki niteliği, yerin kullanım biçimi ve kararın kapsamı birlikte incelenmelidir.