Bir konutta ceza soruşturması amacıyla arama yapılabilmesi için, şüpheli veya sanığın yakalanabileceği ya da suç delilinin elde edilebileceği konusunda kanunun aradığı şüphe bulunmalı ve kural olarak hâkim kararı alınmalıdır. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı yazılı arama emri verebilir. Konut, iş yeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin emriyle arama yapılamaz.
Arama kararı kolluğa evde her şeyi sınırsızca inceleme yetkisi vermez. Kararın nedeni, aranacak kişi, adres, aranacak eşya veya delil ve geçerli olduğu süre gösterilmelidir. Uygulamanın kararın amacı ve kapsamıyla ölçülü olması gerekir.
Arama kararı olmadan eve girilebilir mi?
Anayasa m.21 uyarınca kimsenin konutuna dokunulamaz; hâkim kararı veya kanunda öngörülen gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yetkili merciin yazılı emri olmadıkça konuta girilemez, arama yapılamaz ve eşyaya el konulamaz. Yetkili merciin kararı kanundaki süre içinde hâkim onayına sunulur.
Suçüstü hâlinde takip edilen kişinin yakalanması, içeriden yardım çağrısı gelmesi, yangın veya hayati tehlike gibi aramadan farklı ve acil hukuki sebepler eve girmeyi haklı kılabilir. Ancak bu istisnalar, sonradan genel bir delil aramasına kendiliğinden dönüşmez. Kolluk hangi hukuki sebebe dayanarak girdiğini ve hangi işlemleri yaptığını tutanakta göstermelidir.
Ev sahibinin rızası da her olayda sınırsız bir arama yetkisi gibi kabul edilmemelidir. Rızanın özgür iradeye dayanıp dayanmadığı, ortak kullanılan konutta kimin hangi alan üzerinde yetkili olduğu ve yapılan işlemin kapsamı ayrıca değerlendirilir.
Savcı kararıyla ev araması yapılabilir mi?
Gecikmesinde sakınca bulunan bir hâl varsa Cumhuriyet savcısı yazılı emirle konutta arama yapılmasına karar verebilir. “Gecikmesinde sakınca”, hâkim kararı beklenirse delilin kaybolması veya şüphelinin kaçması tehlikesinin doğacağı somut durumu ifade eder. Yalnız işlemi hızlandırmak veya nöbetçi hâkime ulaşmanın zahmetli olması yeterli gerekçe değildir.
Konut ve iş yeri bakımından kolluk amirinin yazılı emri yeterli değildir. Savcılık emrinde gecikme gerekçesinin dosyaya özgü biçimde açıklanması, aramanın sonradan denetlenebilmesi için önemlidir.
Gece ev araması yapılabilir mi?
Konut, iş yeri ve diğer kapalı yerlerde gece vakti arama yapılması kural olarak yasaktır. Bununla birlikte suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmışken kaçan kişi ya da tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla gece araması yapılabilir.
Gece vakti kavramı TCK'daki tanıma göre güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat önceye kadar devam eden süredir. Aramanın gündüz başlayıp geceye sarkması ile doğrudan gece başlatılması aynı şekilde değerlendirilmez; başlangıç saati ve gecikme gerekçesi tutanakta görülmelidir.
Polis arama kararını göstermek zorunda mı?
Arama başlarken karar veya yazılı emir hakkında evde bulunan kişiye bilgi verilmeli; kararın kapsamı ve arama nedeni açıklanmalıdır. Kararın bir örneğinin talep edilmesi ve arama sonunda düzenlenen belgeye dayanak kararın tarih ve numarasının yazılması önemlidir.
Arama sonunda, işlem yapılan kişiye aramanın hangi nedenle yapıldığını, el konulan veya koruma altına alınan eşyayı ve hiçbir şeye el konulmamışsa bunu gösteren belge verilmelidir. Şüpheyi haklı kılan fiile ilişkin bilgi talep edildiğinde, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürmemek kaydıyla açıklama yapılır.
Kararın hiç gösterilmemesi veya örneğinin verilmemesi her durumda aramanın bütün sonuçlarını otomatik geçersiz kılan tek ölçüt değildir; kararın gerçekten var olup olmadığı, yetkili merci, kapsam ve uygulama biçimi birlikte incelenir.
Aramada kimler bulunur?
Aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi yoksa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip bir yakını, birlikte oturan kişi veya komşu hazır bulundurulur. Cumhuriyet savcısı hazır olmadan konut, iş yeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin bulundurulması CMK'da ayrıca düzenlenmiştir.
Bu kişilerin yalnız sonunda hazır gösterilmesi değil, arama işlemini gözlemleyebilecek biçimde bulunması gerekir. Kimlikleri ve hangi aşamada hazır oldukları tutanağa yazılmalıdır.
Aramada avukat bulunabilir mi?
CMK m.120/3 uyarınca kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz. Bununla birlikte kolluğun, aramayı sırf avukat gelene kadar her durumda erteleme zorunluluğu bulunduğu söylenemez. Müdafiye haber verilmesi, ulaşma imkânı ve aramanın aciliyeti somut olay üzerinden değerlendirilir.
Avukat aramanın kapsamını, el koyma işlemlerini, dijital materyallerin nasıl paketlendiğini ve tutanağı gözlemleyebilir; hukuka aykırılık iddiasını tutanağa yazdırabilir. Aramanın fiilen engellenmesi veya delile müdahale edilmesi ise savunma hakkının kullanılması değildir.
Arama tutanağında neler bulunmalı?
Tutanakta en azından aramanın başlangıç ve bitiş saati, adres, kararın tarih ve numarası, hazır bulunanlar, aranan bölümler, bulunan eşya, el koyma işlemi, dijital materyallerin seri numaraları ve tarafların itirazları yer almalıdır. Eşyalar mümkünse ayırt edici özellikleriyle tek tek yazılmalı, paketleme ve mühür bilgisi belirtilmelidir.
Tutanak okunmadan imzalanmamalıdır. “Karara, arama usulüne ve el koymaya itiraz ediyorum” gibi genel bir şerhin yanında, somut sorun da yazılmalıdır: tanıkların arama bittikten sonra gelmesi, karar dışı adresin aranması, odanın sahibinin farklı olması veya cihazın seri numarasının yanlış yazılması gibi.
Hukuka aykırı aramada bulunan delil kullanılabilir mi?
Anayasa m.38/6, kanuna aykırı elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini düzenler. CMK m.206 ve m.217 de hukuka aykırı delilin reddini ve hükmün ancak hukuka uygun elde edilmiş delillere dayanmasını öngörür.
Fakat her usul eksikliğinin delile etkisi aynı değildir. Hâkim kararı bulunmaması, yetkisiz merci, somut gecikme gerekçesinin yokluğu, gece araması yasağına aykırılık, karar kapsamının aşılması ve arama tanıklarının bulunmaması ayrı ayrı incelenir. Mahkeme hukuka aykırılık iddiasına gerekçeli cevap vermelidir.
Delilin hukuka aykırı olduğu düşünülüyorsa itiraz yalnız son duruşmaya bırakılmamalı; karar, tutanak, kamera, el koyma listesi ve hazır bulunanların beyanları erken aşamada korunmalıdır.
Sonuç
Ev araması, hâkim kararı kuralına ve sıkı usul güvencelerine bağlıdır. Savcının yazılı emri ancak gerçek bir gecikme tehlikesinde kullanılabilir; kolluk amirinin emri konut araması için yeterli değildir. Kararın kapsamı, gece vakti, arama tanıkları, avukatın katılımı ve el koyma tutanağı birlikte değerlendirilmelidir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Aramanın hukuka uygunluğu karar ve uygulama tutanakları birlikte görülerek değerlendirilmelidir.