Kaçak eşyanın taşındığı otomobil, kamyon, tekne veya başka araca soruşturma sırasında el konulabilir. El koyma geçici koruma tedbiridir; müsadere ise yargılama sonunda mülkiyetin devlete geçmesidir. Araçta kaçak eşya bulunması, her durumda aracın kesin müsaderesi anlamına gelmez.
5607 sayılı Kanun m.13, TCK 54'teki genel eşya müsaderesine ek özel ölçütler getirir. Aracın hazırlanma biçimi, eşya miktarı, suç için zorunluluk, araç sahibi ve değer oranı incelenir.
Araca ne zaman el konulur?
Kaçak eşyanın taşınmasında kullanıldığına dair makul suç şüphesi varsa CMK uyarınca araca el konulabilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcı emri verilse bile hâkim onayı süreleri uygulanır. Karar, plaka-şasi ve fiili açıkça göstermelidir.
Aracın aranması için de hâkim kararı veya kanuni istisna gerekir. Durdurma yetkisi, adli aramaya otomatik dönüşmez; ihbar, görünür eşya ve aciliyet tutanakta gösterilmelidir.
Müsadere koşulları
Taşıtın müsaderesinde özellikle şu hâller önemlidir:
- Kaçak eşyanın aracın yüküne göre belirgin ağırlık veya hacim oluşturması,
- Eşyanın araç olmadan taşınmasının mümkün olmaması,
- Aracın gizli bölme veya özel düzenekle kaçakçılığa hazırlanması,
- Eşyanın toplum sağlığı, güvenliği veya çevre için tehlikeli ya da yasak olması,
- Araç sahibi üçüncü kişinin iyi niyetli olmaması.
Kanundaki koşullar somut olayda oluşmadan sırf bagajda eşya bulunduğu için müsadere kurulamaz.
Araç başkasına aitse
TCK 54 iyi niyetli üçüncü kişiye ait eşyanın müsaderesine izin vermez. Ruhsat sahibi aracın kaçakçılıkta kullanılacağını bilmiyor ve öngörmesi beklenemiyorsa iade talep edebilir. Kira sözleşmesi, GPS, sürücü talimatı, önceki kullanımlar ve akrabalık ilişkisi değerlendirilir.
Aracın görünüşte başkası adına kayıtlı olması gerçek iyi niyeti kanıtlamaz. Fiilî malik, finansman ve kullanım yetkisi araştırılır.
Araç değeri ile eşya değeri
Müsadere işlenen suça göre daha ağır ve orantısız sonuç yaratmamalıdır. Çok değerli aracın küçük miktarlı eşya için müsaderesi ölçülülük tartışması doğurur. Kanundaki imkân varsa aracın tamamı yerine kaçak eşyanın değeri kadar bedelin müsaderesi veya teminat değerlendirilir.
Araç ve gümrüklenmiş eşya değeri güncel, denetlenebilir ekspertizle belirlenmelidir.
Teminatla iade ve satış
El konulan taşıtın hızla değer kaybetmesini önlemek için 5607 sayılı Kanunda rayiç değere bağlı teminat yatırılarak sahibine iade veya araç üzerinde şerh yöntemi bulunur. Belirlenen sürede teminat yatırılmazsa aracın tasfiyesi/satışı gündeme gelebilir.
İade aracı devretme, rehin veya yurt dışına çıkarma serbestisi vermeyebilir. Karardaki şerh ve muhafaza yükümlülüğüne uyulmalıdır.
El koymaya itiraz
Araç sahibi veya sanık, sulh ceza hâkimliği kararına CMK uyarınca itiraz edebilir; soruşturma boyunca iade talebi sunabilir. Dilekçede:
- Suçla bağlantı bulunmadığı,
- Sahibin iyi niyeti,
- Müsadere koşullarının oluşmadığı,
- Değer-oran dengesizliği,
- İş ve geçim için zorunluluk,
- Teminatla iade önerisi
belgelenmelidir.
İşletmenin faaliyetsiz kalması tek başına iade sağlamaz, fakat ölçülülük ve daha hafif tedbir için önemlidir.
Mahkeme sonunda ne olur?
Beraat veya aracın suçta kullanılmadığının anlaşılması hâlinde el koyma kaldırılıp araç iade edilir. Mahkûmiyette bile özel müsadere şartları ayrı gerekçeyle tartışılır. Kararda taşıtın plaka, şasi ve malik bilgisi doğru yazılmalıdır.
Haksız el koyma nedeniyle zarar oluşmuşsa CMK 141 ve genel idare/tazminat yolları koşullara göre gündeme gelebilir.
Sonuç
Kaçakçılık dosyasında araca el koyma geçici, müsadere nihai tedbirdir. Gizli tertibat, eşya miktarı, taşıma zorunluluğu, üçüncü kişinin iyi niyeti ve orantı değerlendirilmeden araç devlete geçirilemez. Teminatla iade ve itiraz imkânları değer kaybı oluşmadan kullanılmalıdır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Araç tedbiri, malik ve eşyanın niteliğine göre dosya özelinde değerlendirilir.