Bir yıl veya daha az süreli hapis cezası TCK 49 anlamında kısa sürelidir. Mahkeme, TCK 50 koşullarıyla bu cezayı adli para cezasına veya kanunda sayılan başka bir seçenek yaptırıma çevirebilir. Çevirme otomatik değildir; suçlunun kişiliği, sosyal ve ekonomik durumu, yargılama sürecindeki pişmanlığı ve suçun işleniş özellikleri değerlendirilir.
Seçenek yaptırım, cezanın ortadan kalkması değildir. Hükümde asıl mahkûmiyet artık çevrilen adli para cezası veya tedbirdir. Yükümlülüğün yerine getirilmemesi, kısa süreli hapsin kısmen veya tamamen infazına yol açabilir.
Kısa süreli hapis cezası kaç yıldır?
TCK'ya göre bir yıl veya daha az hapis kısa süreli hapis cezasıdır. Ölçüt, suç maddesindeki soyut ceza değil; artırım ve indirimlerden sonra hükmedilen sonuç cezadır. Örneğin başlangıç cezası iki yıl olup indirimle on aya düşerse kısa süreli ceza gündeme gelir.
Birden fazla suçtan ayrı ayrı verilen cezaların her biri seçenek yaptırım açısından kendi içinde değerlendirilir. Cezaların infazda toplanması, hüküm aşamasındaki kısa süre niteliğini her zaman değiştirmez.
Hangi seçenek yaptırımlar uygulanabilir?
Kısa süreli hapis şu seçeneklerden birine çevrilebilir:
- Adli para cezası,
- Mağdurun veya kamunun zararının aynen iadesi, eski hâle getirme veya tazminle tamamen giderilmesi,
- En az iki yıl süreyle bir meslek veya sanat edinmeyi sağlamak amacıyla eğitim kurumuna devam,
- Mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle belirli yerlere gitmekten veya belirli etkinlikleri yapmaktan yasaklanma,
- Sağladığı hak ve yetki kötüye kullanılmışsa ilgili ehliyet veya ruhsatın cezanın yarısından bir katına kadar geri alınması ya da meslek ve sanatı yapmaktan yasaklanma,
- Mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar ve gönüllü olmak koşuluyla kamuya yararlı bir işte çalışma.
Mahkeme kanunda olmayan bir yaptırımı seçenek ceza olarak yaratamaz. Seçilen tedbir suç ve kişiyle bağlantılı, yerine getirilebilir ve ölçülü olmalıdır.
Hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi
Mahkeme kısa süreli hapsi gün karşılığı adli para cezasına çevirebilir. Hapis gün sayısı adli para cezasının gün sayısına dönüşür ve kişinin ekonomik durumuna göre günlük tutarla çarpılır.
Örneğin 300 gün hapis, günlük 150 TL üzerinden 45.000 TL adli para cezasına çevrilebilir. Güncel günlük alt ve üst sınırlar ile suç tarihindeki lehe kanun ayrıca uygulanır.
Çevrilen para cezası kesinleşince adli sicile kaydedilir. Ödenmezse infaz savcılığınca hapse çevrilmesi gündeme gelir; bu, ilk hükümdeki hapsin basitçe geri gelmesinden farklı infaz mekanizmasıdır.
Zarar giderme seçenek yaptırımı
Mahkeme hapsi, suç nedeniyle doğan zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesine çevirebilir. Zarar somut ve ölçülebilir olmalı; kime, ne kadar ve hangi sürede ifa edileceği kararda gösterilmelidir.
Bu yaptırım uzlaşma değildir. Mağdurla karşılıklı anlaşma yerine mahkemenin mahkûmiyet hükmü içinde belirlediği cezadır. Yerine getirilmemesi hapis infazı sonucu doğurabilir ve sicilde mahkûmiyet bulunur.
Kamuya yararlı işte çalışma için rıza gerekir mi?
Evet. TCK 50/1-f, kamuya yararlı bir işte çalıştırma seçeneğini mahkûmun gönüllü olmasına bağlar. Çalışmanın süresi, hapis cezasının yarısından bir katına kadar belirlenir ve denetimli serbestlik birimince uygun programda uygulanır.
Kişinin sağlık, meslek ve aile koşulları gözetilmelidir. Rıza vermemesi aleyhe suçluluk göstergesi değildir; mahkeme başka seçenek veya hapis ertelemesini değerlendirebilir.
Ehliyet veya ruhsat geri alınabilir mi?
Suç, sağladığı hak ve yetki kötüye kullanılmak suretiyle veya gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranılarak işlenmişse ilgili ehliyet ya da ruhsatın geri alınması veya meslek ve sanatı yapmaktan yasaklama seçenek yaptırım olabilir.
Trafik suçunda sürücü belgesi, mesleki suçta ruhsat gündeme gelebilir. Yaptırım otomatik değildir; hak ile suç arasında bağlantı kurulmalı ve süre kanuni aralıkta belirlenmelidir. İdari ehliyet tedbiriyle ceza mahkemesinin seçenek yaptırımı birbirinden farklı olabilir.
Hangi hâllerde çevirme zorunludur?
Daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak koşuluyla, otuz gün veya daha az hapis cezası seçenek yaptırıma çevrilir. Fiili işlediği tarihte on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişinin bir yıl veya daha az hapsi de aynı koşulla zorunlu olarak çevrilir.
Kanundaki “daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş” şartı kesinleşmiş mahkûmiyet üzerinden değerlendirilir. Hangi seçeneğin uygulanacağı yine kişinin ve suçun özelliklerine göre belirlenir.
Mahkeme zorunlu çevirme hâlinde takdiren reddedemez; fakat seçeneğin türü hakkında gerekçe kurar.
Taksirli suçta bir yıldan uzun hapis çevrilebilir mi?
Taksirli suçtan verilen hapis cezası uzun süreli olsa dahi diğer koşullar varsa adli para cezasına çevrilebilir. Ancak bilinçli taksir hâlinde bu özel imkân uygulanmaz. Bu istisna yalnız adli para cezasına çevirme içindir; diğer seçenek yaptırımların bir yıllık kısa süre sınırı devam eder.
Mahkeme taksirin ağırlığını, zarar ve failin durumunu gerekçeli değerlendirir. Bilinçli taksir nitelendirmesi kesinleşmeden istisna hesabı yapılmamalıdır.
Seçenek yaptırım yerine getirilmezse ne olur?
Hüküm kesinleştikten sonra Cumhuriyet savcılığının yaptığı tebligata rağmen seçenek tedbirin gerekleri yerine getirilmez veya uygulanmasına başlanıp devam edilmezse mahkeme kısa süreli hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verebilir.
İhlalin hükümlünün elinde olmayan nedenlerden kaynaklanması hâlinde tedbir değiştirilebilir. Hastalık, iş yeri kapanması veya programın uygulanamaması belgelenmelidir. Kasıtlı kaçınma ile objektif imkânsızlık ayrılır.
Adli para cezasının ödenmemesinde ise 5275 sayılı Kanun'daki özel hapse çevirme usulü uygulanır.
Seçenek yaptırım HAGB veya ertelemeden farklı mı?
Evet. HAGB'de hüküm açıklanmaz; iyi denetimde dava düşer. Hapis ertelemesinde mahkûmiyet kesinleşir fakat hapis cezaevinde infaz edilmez. Seçenek yaptırımda ise asıl mahkûmiyet, hapis yerine çevrilen para veya tedbirdir.
Mahkeme aynı hapis cezasını hem seçenek yaptırıma çevirip hem de hapis olarak erteleyemez. Bireyselleştirme sırası ve kurumların koşulları hükümde açık olmalıdır.
Sonuç
Bir yıl veya daha az hapis, kişinin ve suçun özelliklerine göre para cezası, zarar giderme, eğitim, yasak, ruhsat tedbiri veya kamuya yararlı işe çevrilebilir. Bazı kısa cezalar ile çocuk ve altmış beş yaş üstü kişiler bakımından çevirme zorunludur. Taksirli suçta uzun hapsin para cezasına çevrilmesine özel imkân vardır; bilinçli taksir hariçtir. Yaptırım ihlal edilirse hapis infazı gündeme gelebilir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Çevirme için sonuç ceza, suçun kasıt veya taksir niteliği, yaş ve önceki hapis mahkûmiyeti birlikte incelenmelidir.