Ceza dosyasındaki sıfat, kişinin hangi aşamada bulunduğunu ve hangi hakları kullanabileceğini gösterir. Mağdur suçtan doğrudan etkilenen kişi, müşteki şikâyetini bildiren kişi, katılan ise açılmış kamu davasına mahkeme kararıyla katılan taraftır. Suç şüphesi altındaki kişi soruşturmada şüpheli, iddianamenin kabulünden hükmün kesinleşmesine kadar sanık olarak adlandırılır.
Bir kişi aynı olayda birden fazla sıfat taşıyabilir. Örneğin yaralanan kişi hem mağdur hem müşteki olabilir; katılma talebi kabul edildiğinde ayrıca katılan sıfatı kazanır. Sıfatlar günlük dilde birbirinin yerine kullanılsa da hukuki sonuçları farklıdır.
Mağdur ne demektir?
Mağdur, suçla korunan hukuki değeri doğrudan ihlal edilen kişidir. Kasten yaralamada yaralanan, hırsızlıkta malı alınan ve tehditte sözün yöneltildiği kişi mağdurdur. Mağdur olmak için mutlaka şikâyette bulunmak gerekmez.
Mağdurun dinlenme, delil sunma, belirli işlemlerden haberdar edilme, vekil yardımından yararlanma ve şartları varsa barodan vekil isteme hakları bulunur. Şikâyete bağlı olmayan suçta mağdur şikâyetçi olmasa veya sonradan vazgeçse dahi soruşturma devam edebilir.
Tüzel kişiler suçun gerçek anlamda mağduru kavramında farklı değerlendirilebilse de suçtan zarar gören olarak şikâyet ve katılma haklarını kullanabilir. Kamu kurumu veya şirketin statüsü, ilgili suç ve özel kanuna göre incelenir.
Müşteki veya şikâyetçi kimdir?
Müşteki, suç işlendiğini ileri sürerek yetkili makama şikâyetini bildiren kişidir. Çoğu dosyada mağdur ile müşteki aynı kişidir; fakat her zaman değil. Suçtan zarar gören tüzel kişinin yetkilisi veya kanuni temsilci de usulüne uygun şekilde şikâyet hakkını kullanabilir.
Şikâyetçi olmak, iddianın kanıtlandığı veya kişinin davanın resmî tarafı hâline geldiği anlamına gelmez. Kovuşturma aşamasında mahkemece katılma talebinin kabulüyle “katılan” sıfatı doğar.
Uygulamadaki UYAP ekranlarında “müşteki-şüpheli” gibi birleşik sıfat görülebilir. Bu, karşılıklı şikâyet bulunan olayda kişinin bir eylem bakımından şikâyetçi, diğer eylem bakımından şüpheli olduğunu gösterir.
Suçtan zarar gören kimdir?
Suçtan zarar gören, fiil nedeniyle hukuken korunan menfaati ihlal edilen ve mağdurdan daha geniş yorumlanabilen kişidir. Katılma hakkı bakımından “mağdur, suçtan zarar gören gerçek ve tüzel kişiler ile malen sorumlu” kavramları önem taşır.
Dolaylı, uzak veya yalnız toplumsal etkilenme her kişiye katılma hakkı vermez. Suç ile zarar arasında doğrudan ve kişisel bağlantı aranır. Kimlerin suçtan zarar gördüğü, ilgili suç tipine göre belirlenir.
Katılan ne demektir?
Katılan, kovuşturma aşamasında kamu davasına katılma talebi mahkemece kabul edilen mağdur veya suçtan zarar görendir. Eski uygulamada “müdahil” denilen sıfatın güncel CMK'daki karşılığı katılandır.
Katılan; delil sunabilir, tanıklara soru yöneltebilir, esas hakkında görüş açıklayabilir ve kanundaki koşullarla karara karşı kanun yoluna başvurabilir. Katılanın avukatı “katılan vekili” olarak dosyada yer alır.
Şikâyetçi olmak katılanlık için önemlidir; ancak yalnız şikâyet dilekçesi verilmesi katılma kararı yerine geçmez. Duruşmada veya dilekçeyle açık katılma talebi sunulmalı ve mahkeme karar vermelidir.
Şüpheli ne demektir?
Şüpheli, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir. Soruşturma, savcılığın suç şüphesini öğrenmesiyle başlar ve iddianamenin kabulüne kadar sürer. Şüpheli olmak suçlu olmak anlamına gelmez; masumiyet karinesi devam eder.
Şüphelinin suçlamayı öğrenme, susma, müdafi yardımından yararlanma, lehine delil toplanmasını isteme, hukuka aykırı işlemlere itiraz etme ve dosyayı kanundaki sınırlarla inceleme hakları vardır. Kimlik sorularına doğru cevap verme yükümlülüğü, olay hakkında susma hakkından ayrıdır.
Savcı yeterli şüphe bulmazsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. İddianame düzenlense dahi mahkeme kabul edinceye kadar kişi şüphelidir.
Sanık ne demektir?
Sanık, kovuşturmanın başlamasından hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir. İddianamenin kabulüyle şüpheli sıfatı sanığa dönüşür. İlk derece mahkûmiyetinden sonra istinaf ve temyiz sürerken hüküm kesinleşmedikçe kişi sanık statüsündedir.
Sanığın duruşmada bulunma, savunma, müdafi, delil sunma ve sorgulama, tercüman, son söz ve kanun yolu hakları vardır. Sanık her duruşmaya katılmak zorunda olmayabilir; mahkemenin çağrısı, bağışık tutulma kararı ve dosya koşulları incelenmelidir.
Mahkûmiyet kesinleştiğinde kişi “hükümlü” olur. Tutuklu sanık ile hükümlü aynı kavram değildir: tutuklama geçici koruma tedbiri, hükümlülük kesinleşmiş cezanın sonucudur.
Bilgi sahibi ve tanık bu sıfatlardan nasıl ayrılır?
Soruşturma sırasında olaya ilişkin bilgisi olduğu düşünülen kişi kolluk veya savcılıkça “bilgi sahibi” olarak dinlenebilir. Kovuşturmada aynı kişi tanık olarak, yemin ve tanıklık hükümlerine göre dinlenir. Bilgi sahibi hakkında suç şüphesi doğarsa işlem durdurulup şüpheli hakları tanınmalıdır.
Mağdur ve müşteki de olay hakkında dinlenir; ancak taraf konumları nedeniyle klasik tarafsız tanıkla tamamen aynı değildir. Beyanın delil değeri sıfat etiketiyle değil, içeriği ve güvenilirliğiyle değerlendirilir.
Aynı kişi hem mağdur hem sanık olabilir mi?
Karşılıklı kavga, hakaret veya trafik olayı gibi dosyalarda kişi hem kendi aleyhine eylemden mağdur/müşteki hem karşı tarafa yönelik eylemden şüpheli/sanık olabilir. Her isnat için hak ve yükümlülük ayrı uygulanmalıdır.
Kişi kendi suç şüphesi hakkında susabilir; fakat mağdur olduğu bölümde beyanda bulunabilir. İfade öncesinde hangi sıfatla dinlendiğinin açıkça bildirilmesi bu nedenle önemlidir.
Avukatın sıfatı neden değişir?
Şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukata “müdafi”; mağdur, müşteki veya katılanı temsil eden avukata “vekil” denir. Günlük dilde ikisine de avukat denilse de CMK'daki yetkiler ve zorunlu görevlendirme koşulları farklıdır.
Şüpheli veya sanık için bazı suç ve kişisel hâllerde zorunlu müdafi atanır. Mağdur için de çocuk, engellilik, cinsel saldırı veya belirli ceza sınırları gibi kanuni koşullarda istem üzerine ya da resen vekil görevlendirilmesi söz konusu olabilir.
Sonuç
Mağdur suçtan doğrudan etkilenen, müşteki şikâyetini bildiren, katılan ise kamu davasına mahkeme kararıyla katılan kişidir. Suçlanan kişi iddianamenin kabulüne kadar şüpheli, kabulden kesinleşmeye kadar sanıktır. Bir kişi aynı dosyada birden çok sıfat taşıyabilir; hakların doğru kullanılması için hangi eylem ve aşama bakımından hangi sıfatın verildiği belirlenmelidir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Dosyadaki sıfat, UYAP kaydı kadar işlemin gerçek içeriği ve yargılama aşamasına göre değerlendirilmelidir.