Uzlaştırma kapsamı yalnız suçun adına bakılarak belirlenemez. Fiilin temel veya nitelikli hâli, şikâyete bağlı olup olmadığı, mağdurun kimliği, aynı mağdura karşı birlikte işlenen başka suç ve suç tarihindeki kanun dikkate alınır. CMK 253, şikâyete bağlı suçların önemli bölümünü ve ayrıca tek tek sayılan bazı Türk Ceza Kanunu suçlarını uzlaştırma kapsamına alır.
Yanlış suç vasfı, dosyanın haksız biçimde uzlaştırmaya gönderilmesine veya zorunlu uzlaştırma yapılmadan iddianame düzenlenmesine yol açabilir. Bu nedenle sevk maddesinin fıkra ve bent düzeyinde incelenmesi gerekir.
Şikâyete bağlı suçlar uzlaştırmaya tabi midir?
Genel kural olarak soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar uzlaştırma kapsamındadır. Ancak kanun açık istisnalar getirmiştir. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip ve TCK 125/2'deki sesli, yazılı veya görüntülü iletiyle hakaret şikâyete bağlı olsa dahi uzlaştırmaya tabi değildir.
Başka özel kanundaki şikâyete bağlı suç da kural olarak kapsama girebilir. Şikâyete bağlı olmayan özel kanun suçu için ise uzlaştırma uygulanabilmesi adına ilgili kanunda açık hüküm bulunmalıdır.
CMK'da ayrıca sayılan uzlaştırma suçları
Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın CMK 253/1-b kapsamında şu TCK suçları uzlaştırmaya tabidir:
- Kasten yaralama: TCK 86'nın üçüncü fıkrası hariç ve TCK 88,
- Taksirle yaralama: TCK 89,
- Tehdit: TCK 106'nın birinci fıkrası,
- Konut dokunulmazlığının ihlali: TCK 116,
- İş ve çalışma hürriyetinin ihlali: TCK 117/1 ile TCK 119/1-c bağlantılı hâl,
- Basit hırsızlık: TCK 141,
- Güveni kötüye kullanma: TCK 155,
- Basit dolandırıcılık: TCK 157,
- Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi: TCK 165,
- Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması: TCK 234,
- Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrının açıklanması: TCK 239'un dördüncü fıkrası hariç.
Liste, suçun nitelikli hâllerini kendiliğinden kapsamaz. Örneğin basit hırsızlığın uzlaştırmaya tabi olması, TCK 142'deki her nitelikli hırsızlık eyleminin de kapsamda olduğu anlamına gelmez.
Hakaret suçu uzlaştırmaya tabi midir?
Hakaretin uzlaştırma durumu işleniş biçimine göre değişebilir. TCK 125/2'de düzenlenen, fiilin mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü iletiyle işlenmesi CMK 253/3 uyarınca uzlaştırma dışında bırakılmıştır. Diğer hakaret hâllerinde şikâyet ve ön ödeme hükümleriyle birlikte güncel nitelendirme incelenmelidir.
Sosyal medya mesajı, yüz yüze söz veya gıyapta hakaret arasında yalnız iletişim aracı değil, mağdurun muhatap alınması ve aleniyet gibi unsurlar da önemlidir. Dosya, başlıktaki “hakaret” etiketine göre otomatik gönderilmemelidir.
Cinsel suçlarda uzlaştırma olur mu?
Hayır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar şikâyete bağlı olsa dahi uzlaştırma kapsamı dışındadır. Cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, reşit olmayanla cinsel ilişki ve cinsel taciz bakımından fail ile mağdur arasında uzlaştırma prosedürü uygulanmaz.
Bu istisna mağduru baskı altında anlaşmaya zorlanmaktan korumayı ve suçun niteliğini gözetmeyi amaçlar. Tarafların özel hukuk alanındaki beyanları, kamu davasını uzlaştırma yoluyla sona erdirmez.
Israrlı takipte uzlaştırma var mı?
TCK 123/A'daki ısrarlı takip suçu şikâyete bağlı olmakla birlikte açıkça uzlaştırma dışında bırakılmıştır. Mağdurun şikâyetten vazgeçmesinin sonucu ile uzlaştırma farklıdır. Şikâyet ve vazgeçme koşulları ayrıca uygulanabilir; uzlaştırmacı görevlendirilmez.
Israrlı takip eylemi tehdit, hakaret veya özel hayat ihlaliyle birlikteyse her suç ve aynı mağdura karşı birlikte işlenme kuralı ayrı değerlendirilir.
Aynı mağdura karşı uzlaştırma dışı başka suç da işlenmişse
Uzlaştırmaya tabi suç, uzlaştırma kapsamında olmayan başka bir suçla aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse uzlaştırma hükümleri uygulanmaz. “Birlikte işlenme” olgusal ve hukuki bağlantı gerektirir; aynı dosyada bulunmak tek başına yeterli olmayabilir.
Örneğin uzlaştırma kapsamındaki basit yaralama ile kapsam dışı bir cinsel suçun aynı mağdura karşı aynı olay bütününde işlendiği iddiasında dosyanın yalnız yaralama kısmı uzlaştırmaya ayrılamayabilir. Mağdurlar farklıysa sonuç değişebilir.
Suça sürüklenen çocuklarda kapsam daha geniş midir?
Mağdur veya suçtan zarar görenin gerçek ya da özel hukuk tüzel kişisi olması koşuluyla, suça sürüklenen çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar da uzlaştırma kapsamına alınmıştır. Açık istisnalar ve birlikte işlenme kuralı yine gözetilir.
Yaş değerlendirmesi fiil tarihine göre yapılır. Çocuğun kanuni temsilcisine teklif, menfaat çatışması ve müdafi yardımı usulüne uygun yürütülmelidir.
Birden fazla mağdur veya fail varsa
Tek bir suç birden fazla kişinin mağduriyetine veya zararına yol açmışsa uzlaştırma için mağdurların tamamının kabulü gerekir. Buna karşılık birden çok fail bulunan olayda yalnız uzlaşan şüpheli veya sanık uzlaşmanın sonucundan yararlanır; diğerleri bakımından süreç devam eder.
Her failin eylemi bağımsız suç oluşturuyorsa mağdur-fail eşleşmesi ayrı kurulmalıdır. Toplu bir rapor, kişilerin özgür iradesini ve edimlerini belirsiz bırakmamalıdır.
Uzlaştırma yapılmadan dava açılırsa ne olur?
Uzlaştırma zorunlu bir muhakeme şartıdır. Savcı, kapsamdaki suçta prosedürü uygulamadan iddianame düzenlerse mahkeme iddianameyi iade edebilir. Eksiklik dava açıldıktan sonra anlaşılırsa mahkeme dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderir.
Suç vasfı yargılama sırasında uzlaştırma kapsamına dönüşürse de hükümden önce süreç tamamlanmalıdır. Kanun değişikliğinin geçmişe etkisi, lehe kanun ve usul hükümleri birlikte değerlendirilir.
Sonuç
Uzlaştırma; şikâyete bağlı suçların çoğunu ve CMK 253'te açıkça sayılan yaralama, tehdit, basit hırsızlık, güveni kötüye kullanma, basit dolandırıcılık gibi suçları kapsar. Cinsel suçlar, ısrarlı takip ve TCK 125/2'deki hakaret açık istisnalardır. Nitelikli hâl, aynı mağdura karşı kapsam dışı suç ve failin çocuk olması sonucu değiştirebilir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Uzlaştırma kapsamı, suç tarihindeki mevzuat ve fiilin fıkra-bent düzeyindeki hukuki niteliğine göre kontrol edilmelidir.