Tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket eden kişidir; yoğun ve profesyonel ticari faaliyet tüketici sıfatını değiştirebilir.
Önce kullanıcının işlemi hangi amaçla yaptığı ve platformdan alınan hizmetin niteliği belirlenir. Tüketici sıfatı kabul edilse bile salt token değer kaybı ile ayıplı veya gereği gibi sunulmayan hizmet aynı talep değildir.
Tüketici sıfatı ve hizmet ilişkisinin kapsamı
TBK m.112 yönünden tüketici işlemi tartışması, yalnızca kullanıcının kayıp yaşamasıyla sonuçlanmaz. Ayıplı veya eksik hizmet iddiasında ihlal, gerçekleşen zarar ve aralarındaki nedensellik gösterilmelidir; kullanıcının katkısı da tazminat değerlendirmesine etki edebilir.
Tüketici işlemi tartışması değerlendirilirken SPK düzenlemelerindeki müşteri varlıklarının ayrıştırılması, işlem kayıtları ve teknolojik altyapı yükümlülükleri birlikte önem taşır. Kullanıcı ekranı hizmetin sonucunu gösterse de bu hizmeti hangi kuruluşun sunduğunu her zaman açıklamaz.
Tüketici kullanıcının temel güvenlik tedbirlerine uyması gerekir; fakat bu yükümlülük platformun sözleşme, bilgilendirme ve sistem güvenliği sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kusurun iki tarafta bulunduğu olaylarda zarara katkı ayrı değerlendirilir.
Haksız şart, kusur ve ispat
SPK’nın yaklaşımında Türkçe internet sitesi, Türkiye’de iş yeri ve yerleşik kişilere yönelik tanıtım faaliyeti, hizmetin Türkiye pazarına yöneldiğini gösteren başlıca olgulardır. Bir siteye Türkiye’den erişilebilmesi ise tek başına aktif pazar hedeflemesiyle aynı değildir.
Bir kullanıcının tüketici sayılıp sayılmayacağı, hesabın etiketinden çok işlemi ticari veya mesleki amaç dışında yapıp yapmadığına bağlıdır. Tokenın fiyat veya yatırım özelliğinden bağımsız olarak, platformdan alınan hesap işletimi, transfer ya da saklama hizmeti ayrıca tüketici işlemi niteliği taşıyabilir.
Ayıplı veya eksik hizmet tespit edilse bile tüketicinin talep edeceği zarar ayrı ispatlanır. Doğrudan bakiye eksilmesi ve ödenen ek ücret somut kalemlerdir; tokenın varsayılan gelecekteki en yüksek değerine dayalı kazanç hesabı aynı kesinlikte kabul edilemez.
Tüketici sıfatı işlem bazında belirlenir
Bireysel hesap açmış olmak tek başına tüketici sıfatını kesinleştirmez. Kullanıcının ticari veya mesleki amaçla, düzenli ve profesyonel ölçekte işlem yapıp yapmadığı incelenir. Aynı kişi bazı işlemlerinde tüketici, şirket faaliyetiyle bağlantılı başka işlemlerinde ticari kullanıcı olabilir.
Platform ise hizmeti ticari veya mesleki amaçla sunan sağlayıcı konumundadır. Uyuşmazlığın tokenın piyasa değerinden mi yoksa platformun transfer, saklama veya emir hizmetinden mi doğduğu tüketici hukuku bağlantısını etkiler.
Yatırım kaybı ile ayıplı hizmet ayrımı
Tokenın değer kaybetmesi tüketici hizmetinin ayıplı olduğunu tek başına göstermez. Buna karşılık platformun emri yanlış işlemesi, hesabı haklı sebep olmadan kapatması veya taahhüt ettiği güvenlik kontrolünü uygulamaması hizmetin ifası bakımından değerlendirilebilir.
Platformun risk uyarısı vermesi de her sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Uyarı piyasa riskini açıklayabilir; fakat sistem hatası veya yanlış bilgilendirme gibi platformun kontrol alanındaki ihlalleri kapsamayabilir.
Görevli merci ve parasal sınırlar
Uyuşmazlığın tüketici işlemi sayılması, tüketici hakem heyeti ve tüketici mahkemesi ayrımını etkileyebilir. Parasal sınırlar yıllara göre değiştiği için başvuru tarihindeki güncel sınır kontrol edilmelidir. Kripto alanı için tek ve değişmez bir görev kuralı yoktur.
Sermaye piyasası düzenlemesine tabi bir platformla uyuşmazlık bulunması, tüketici sıfatını otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Görevli merci, talebin konusu, kullanıcının işlem amacı ve varsa özel görev kuralı birlikte okunarak belirlenir.
Haksız şart incelemesi
Kullanıcıyla müzakere edilmeden hazırlanan sözleşmede platforma tek taraflı ve sınırsız hesap kapatma, bakiyeyi süresiz tutma veya bütün kusurlar için sorumsuzluk yetkisi veren hükümler haksız şart bakımından incelenebilir. Hükmün açık yazılması tek başına dengeli olduğu anlamına gelmez.
Buna karşılık piyasa oynaklığı ve kullanıcının yatırım kararına ilişkin gerçek risk uyarıları haksız şart olarak değerlendirilmek zorunda değildir. Hükmün platformun kendi temel edimini kaldırıp kaldırmadığı önemlidir.
Ticari kullanıcı ve şirket hesabı
Şirket adına açılan veya işletme faaliyeti için kullanılan hesapta tüketici hukuku yerine ticari hükümler öne çıkabilir. Gerçek kişinin çok yüksek işlem hacmi bulunması da tek başına yeterli olmayabilir; işlemin amacı ve organizasyonu araştırılır.
Aynı platformda kişisel yatırım ve şirket tahsilatı için ayrı hesaplar kullanılması taraf sıfatını netleştirir. Fonların karışması görev ve ispat sorununu artırabilir.
Tüketici işlemi tartışması dosyasının omurgası
Bu tür bir dosyada kullanım amacı, hizmet türü, sözleşme ve ücret kayıtları işlem sırasına göre bir araya getirilmelidir. Tüketici talebi kurulmadan önce sorunun hizmetin ifasında mı, sistem altyapısında mı yoksa yetkili makam kararında mı ortaya çıktığı ayrıştırılır.
Her kripto kullanıcısı tüketici sayılmaz
Hayır. İşlemin ticari veya mesleki amaçla yapılıp yapılmadığı ve kullanıcının faaliyet biçimi incelenir.
Piyasa kaybı ile hizmet ayıbı aynı değildir
Salt piyasa kaybı ile platform hizmetindeki ayıp ayrılmalıdır. Görev, talebin niteliği ve güncel parasal sınırlarla belirlenir.
Bilgilendirme yükümlülüğünün kapsamı
Platformun ücret, çekim süresi, desteklenen ağ, saklama modeli ve önemli hesap kısıtlarını kullanıcı sözleşmesinde anlaşılır biçimde göstermesi gerekir. Bilginin yüzlerce sayfalık metin içinde saklanması veya işlem ekranındaki açık ifadeyle çelişmesi, bilgilendirmenin etkisini azaltabilir. Kullanıcının teknik terimleri bildiği varsayımı, temel risklerin açıklanmasını gereksiz hâle getirmez.
Bununla birlikte tüketici hukuku, kullanıcının her yanlış yatırım kararını platforma yüklemez. Açıkça gösterilen ağ ve adres bilgisine rağmen yapılan transfer hatası ile arayüzün yanlış veya yanıltıcı bilgi vermesi ayrılmalıdır. Kullanıcının deneyimi, işlem ekranı ve uyarının görünürlüğü somut değerlendirmede önem taşır.
Platformun kullanıcıyı “yatırımcı” olarak adlandırması tüketici sıfatını tek başına ortadan kaldırmaz. Mahkeme, sözleşmedeki etiketten çok işlemin gerçek amacını, kullanıcının faaliyet biçimini ve sunulan hizmeti değerlendirir.
Tüketici sıfatı kullanıcı etiketiyle değil işlem amacıyla belirlenir
6502 sayılı Kanun, tüketiciyi ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden kişi olarak tanımlar. Bu nedenle gerçek kişinin platformda hesap açması tek başına tüketici sıfatını kesinleştirmez; işlemlerin kişisel tasarruf amacıyla mı, yoksa mesleki ve örgütlü bir faaliyet kapsamında mı yapıldığı değerlendirilir. Şirket hesabı veya işletme faaliyeti için yürütülen işlemlerde tüketici hükümleri kural olarak uygulanmaz.
Tüketici hukuku uygulanabilse bile salt token fiyatının düşmesi ayıplı hizmet anlamına gelmez. Piyasa riskinden doğan zarar; emir iletimi, bakiye kaydı, ücret, çekim veya güvenlik hizmetindeki aykırılıktan farklıdır.
Tüketici hukuku bakımından sonuç
Tüketici hukuku, her kripto işlemine otomatik uygulanmaz. İşlem bazındaki kullanım amacı, uyuşmazlığın hizmetten doğup doğmadığı ve tarafların sıfatı tüketici hukuku sonucunu belirler.