Geçerli biçimde tamamlanmış bir bağış, bağışlayanın sonradan pişman olmasıyla geri alınamaz. Türk Borçlar Kanunu, yerine getirilmiş bağışlamanın geri alınmasını ağır ve sınırlı sebeplere bağlar. Henüz yerine getirilmemiş bağışlama sözü bakımından ise mali durumun olağanüstü kötüleşmesi veya yeni aile yükümlülükleri gibi ek dönme sebepleri vardır. “Bağıştan rücu” talebinde önce işlemin türü ve tamamlanıp tamamlanmadığı belirlenmelidir.
Bağışlama ne zaman tamamlanmış sayılır?
Bağışlama, bağışlayanın malvarlığından karşılıksız kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Taşınır bir eşya elden teslim edilmişse çoğu kez elden bağışlama tamamlanır. Taşınmaz bağışında ise geçerlilik için resmî şekil ve tapuda tescil gerekir.
Henüz teslim veya tescil yapılmamışsa ortada bağışlama sözü olabilir. Taşınırlar için bağışlama sözü yazılı yapılmadıkça geçerli değildir. Bir taşınmazın veya taşınmaz üzerindeki ayni bir hakkın bağışlanması sözü ise resmî şekilde düzenlenmelidir. Şekil eksikliği bulunan taşınır bağışlama sözü, şeyin teslimiyle elden bağışlamaya dönüşebilir; taşınmazda tescil ve resmî şekil kuralları saklıdır.
Bir malın düşük bedelle satılması, her zaman bağış değildir. Tarafların kısmen karşılıksız kazandırma amacı bulunuyorsa karma bağışlama tartışılabilir. Ölünceye kadar bakma, bakım hizmeti karşılığı devir veya miras paylaşımı gibi işlemler gerçek bir karşı edim içeriyorsa bağıştan rücu hükümleri doğrudan uygulanmaz.
Tamamlanmış bağış hangi hâllerde geri alınabilir?
Türk Borçlar Kanunu’nun 295. maddesi üç temel geri alma sebebi düzenler. Bağışlanan:
- Bağışlayana veya onun yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlerse,
- Bağışlayana veya ailesinden bir kişiye karşı kanundan doğan yükümlülüklerine önemli ölçüde aykırı davranırsa,
- Yüklemeli bağışlamada haklı bir sebep olmaksızın yüklemeyi yerine getirmezse,
bağışlayan elden bağışlamayı veya yerine getirilmiş bağışlama sözünü geri alabilir ve bağışlananın istem tarihindeki zenginleşmesi ölçüsünde bağışlama konusunun geri verilmesini isteyebilir.
Kanundaki “ağır suç” yalnız kesinleşmiş bir ceza mahkûmiyetinin varlığıyla sınırlı değerlendirilmeyebilir; fiilin bağışlayana veya yakınına yönelmesi, ağırlığı ve aile ilişkisine etkisi incelenir. Basit tartışma, iletişimin kesilmesi veya beklenen ilgiyi göstermeme her zaman geri alma sebebi değildir.
Kanuni yükümlülüğe önemli aykırılıkta, hangi hukuki yükümlülüğün ihlal edildiği somutlaştırılmalıdır. Aile bireyinin her manevi beklentisi kanundan doğan bakım veya yardım yükümlülüğü değildir. Bağışlayanın yalnız “nankörlük yaptı” demesi yerine fiili, tarihi ve etkisini açıklaması gerekir.
Yüklemeli bağışlamada geri alma
Bağışlayan, kazandırmayı bir yüklemeye bağlayabilir. Örneğin bağışlanan taşınmazın belirli bölümünde bağışlayanın oturmasına izin verilmesi, belirli bakımın sağlanması veya bir kamu yararı amacına tahsis öngörülebilir. Yüklemenin hukuka ve ahlaka uygun, mümkün ve yeterince belirli olması gerekir.
Yükleme karşı edim değildir; bağışlama yine karşılıksız niteliğini korur. Bağışlanan haklı bir sebep olmaksızın yüklemeyi yerine getirmezse bağışlayan önce ifayı isteyebilir, koşulları varsa bağışı geri alabilir. Kamu yararına yüklemede, bağışlayanın ölümünden sonra ilgili kamu kurumu da yerine getirilmesini talep edebilir.
Tapu senedindeki “bağış” ile aile içinde söylenen bakım beklentisi arasında yazılı bağ kurulmamışsa ispat güçleşir. Özellikle taşınmaz bağışında oturma hakkı, intifa veya bakım yüklemesinin resmi senette açıkça düzenlenmesi gerekir.
Bağışlama sözü ne zaman geri alınabilir?
Bağışlama henüz yerine getirilmemişse bağışlayan, tamamlanmış bağışın geri alınmasını sağlayan sebeplerden biri gerçekleştiğinde sözünü geri alabilir ve ifadan kaçınabilir. Buna ek olarak, sözden sonra mali durumu olağanüstü ölçüde kötüleşmiş ve bağışı yerine getirmek kendisi için aşırı derecede güçleşmişse ifadan kaçınabilir.
Bağışlama sözü verildikten sonra bağışlayanın yeni aile yükümlülükleri doğması veya mevcut yükümlülüklerinin önemli ölçüde ağırlaşması da kanunda dikkate alınır. Örneğin ağır sağlık ve bakım giderleri veya sonradan doğan kanuni bakım sorumluluğu somut etkisine göre değerlendirilebilir.
Bağışlayan hakkında iflas kararı verilmesi veya aciz belgesi alınması hâlinde bağışlama sözü ortadan kalkar. Amaç, bağışlayanın alacaklılarını ve zorunlu geçimini karşılıksız kazandırmaya karşı korumaktır.
Geri alma süresi nasıl hesaplanır?
Bağışlayan, geri alma sebebini öğrendiği günden başlayarak bir yıl içinde bağışı geri alabilir. Bu süre, fiilin işlendiği tarihten değil sebebin ve failin öğrenilmesinden başlar; ancak öğrenme tarihi delillerle tartışılabilir.
Bağışlayan bir yıllık süre dolmadan ölürse geri alma hakkı mirasçılarına geçer ve kalan süre içinde kullanılabilir. Bağışlanan, bağışlayanı kasten ve hukuka aykırı biçimde öldürür veya geri alma hakkını kullanmasını engellerse mirasçılar bağışı geri alabilir.
Geri alma iradesinin karşı tarafa yöneltilmesi gerekir. Noter ihtarnamesi, sebep ve kapsamı ispatlamayı kolaylaştırır. Taşınmaz tapusu kendiliğinden eski malike dönmez; bağışlanan ferağ vermezse tapu iptal ve tescil davası açılması gerekir.
Geri verme borcunun kapsamı
Kanun, bağışlananın istem tarihindeki zenginleşmesi ölçüsünde iadeyi öngörür. Taşınmaz hâlen onun adına kayıtlıysa aynen geri verme; satılmışsa satış bedeli, ikame mal veya elde kalan zenginleşme tartışılır. Kötü niyet, tüketilen değer ve yapılan zorunlu veya yararlı giderler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre sonucu etkileyebilir.
Taşınmaz üçüncü kişiye devredilmişse onun iyi niyeti ve tapu siciline güveni ayrıca incelenir. İyi niyetli üçüncü kişinin kazanımı korunursa bağışlayanın talebi bağışlanana karşı bedel ve tazminat yönüne dönebilir. Dava sırasında yeniden devir tehlikesi varsa ihtiyati tedbir istenebilir.
Bağışın geçersizliği ile geri alma aynı değildir
Bağışlayan işlem tarihinde ayırt etme gücüne sahip değilse, iradesi aldatma veya korkutmayla sakatlanmışsa ya da resmî şekle uyulmamışsa sorun “geçerli bağışı geri alma” değil işlemin geçersizliğidir. Bu davaların ispatı ve süreleri farklıdır.
Mirasçının, murisin yaptığı bağışın saklı payını ihlal ettiğini ileri sürmesi de tenkis davasıdır; bağışlayan hayattayken kullanılan bağıştan rücu hakkıyla aynı değildir. Alacaklılardan mal kaçırma iddiası ise tasarrufun iptali veya genel muvazaa hükümlerini gündeme getirebilir.
Bir taşınmazın aile içinde karşılıksız devredilmiş olması, her uyuşmazlığı “nankörlük nedeniyle tapu iptali” davasına dönüştürmez. Resmi senet, işlem tarihi, karşı edim, yükleme, geri alma sebebi ve öğrenme tarihi ayrı ayrı kurulmalıdır.
Deliller ve dava hazırlığı
Tapu resmi senedi, bağışlama sözleşmesi, yüklemeyi gösteren protokol, noter ihtarı, sağlık ve bakım kayıtları, ceza dosyası, mesajlar ve tanıklar delil niteliği taşıyabilir. Ceza davası varsa sonucu önemli olabilir; fakat hukuk mahkemesi geri alma koşullarını kendi görev alanında değerlendirir.
Bir yıllık süre kısa olduğundan, tarafların barışması beklenirken sürenin kaçırılmamasına dikkat edilmelidir. İhtarın gönderilmesi, tapu kaydının kontrolü ve gerekli davanın açılması aynı takvim içinde planlanmalıdır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.