Azmettirme, suç işleme düşüncesi bulunmayan kişide belirli bir suçu işleme kararının oluşturulmasıdır; azmettiren işlenen suçun cezasıyla cezalandırılır. Yardım etme ise suç kararını oluşturmadan, mevcut kararı teşvik etmek, araç sağlamak veya icrayı kolaylaştırmaktır; yardım edenin cezası TCK 39'a göre indirilir.
Bir kişinin olay yerinde bulunması, faille arkadaş olması veya suçtan sonra haber sahibi olması tek başına iştiraki göstermez. Azmettirme ve yardım için belirli suça yönelik kasıt ve suçun işlenmesine somut katkı gerekir.
Suça iştirak türleri nelerdir?
TCK iştirak sisteminde başlıca müşterek faillik, dolaylı faillik, azmettirme ve yardım etme bulunur. Müşterek fail suçun kanuni tanımındaki fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurar. Azmettiren suç kararını doğurur; yardım eden ise ikincil katkı sağlar.
Faillik ile yardım arasındaki ayrım, yalnız kimin elini kullandığına göre yapılmaz. Planlama, görev paylaşımı, suçun icrasını durdurabilme gücü ve katkının ağırlığı değerlendirilir. Gözcülük bazı olayda ortak hâkimiyet nedeniyle faillik, bazı olayda kolaylaştırıcı yardım olabilir.
Her iştirakçi kendi kastı ve katkısı kapsamında sorumludur. Ceza sorumluluğu şahsidir.
Azmettirme nedir?
Azmettiren, daha önce belirli suç kararına sahip olmayan kişide bu kararı oluşturan kişidir. Emir, telkin, para vaadi, çıkar sağlama, yoğun baskı veya ikna kullanılabilir. Yöntemden çok kararın nedensel olarak azmettirenin etkisiyle doğması önemlidir.
“Keşke onu dövsen” gibi belirsiz öfke sözü her durumda azmettirme değildir. Hangi kişiye karşı hangi suçun işlenmesinin istendiği ve failin bu etkiyle karar verdiği kanıtlanmalıdır.
Fail zaten suçu işlemeye kesin karar vermişse kararın oluşturulması mümkün değildir. Sonradan cesaretlendiren kişi, koşullarına göre manevi yardım eden sayılabilir.
Azmettiren, işlenen suçun cezasıyla cezalandırılır. Üstsoy-altsoy ilişkisinden doğan nüfuz veya çocuğun suça azmettirilmesi gibi hâllerde TCK 38'de artırım hükümleri bulunur.
Yardım etme nedir?
TCK 39, manevi ve maddi yardım biçimlerini sayar. Manevi yardım şunları içerebilir:
- Suç işlemeye teşvik etmek,
- Suç işleme kararını kuvvetlendirmek,
- Suçtan sonra yardımda bulunacağını vaat etmek,
- Suçun nasıl işleneceği konusunda yol göstermek.
Maddi yardım ise suçta kullanılan araçları sağlamak veya suçun işlenmesinden önce ya da işlenmesi sırasında icrayı kolaylaştırmaktır. Araç sağlama, adres bildirme, kapıyı açık bırakma, kaçış aracı temin etme veya nöbet tutma katkının niteliğine göre yardım olabilir.
Suç tamamlandıktan sonra ilk kez yapılan yardım, önceden vaat edilmemişse iştirak değil suçluyu kayırma veya delilleri yok etme gibi bağımsız suç oluşturabilir.
Yardım eden ne kadar ceza alır?
Yardım edenin cezası, işlenen suç için belirlenen cezanın yarısı oranında indirilir. Ancak süreli hapis cezası sekiz yılı geçemez. İşlenen suç ağırlaştırılmış müebbet gerektiriyorsa yardım edene on beş yıldan yirmi yıla; müebbet gerektiriyorsa on yıldan on beş yıla kadar hapis verilir.
Önce asıl suç ve yardım edenin kastı kapsamında nitelikli hâller belirlenir, sonra TCK 39 indirimi uygulanır. Yardım edenin bilmediği ve öngörmediği ağırlaştırıcı sonuç ona yüklenemez.
Katkı suç üzerinde ortak hâkimiyet düzeyine ulaşıyorsa yardım indirimi değil müşterek faillik gündeme gelir.
Azmettirenin cezası neden faille aynıdır?
Azmettiren suç kararının kaynağı olduğu için kanun onu işlenen suçun cezasıyla sorumlu tutar. Bu, her olayda sonuç cezasının faille matematiksel olarak aynı olacağı anlamına gelmez. Yaş, haksız tahrik, gönüllü vazgeçme veya şahsi nedenler her kişi için ayrı uygulanabilir.
Örneğin fail haksız tahrik altında hareket etmiş ancak azmettiren bu tahrikin kişisel etkisine sahip değilse indirim azmettiren için farklı değerlendirilebilir. Özel faillik niteliği gerektiren suçlarda bağlılık kuralı önemlidir.
Özgü suçlarda iştirak
Zimmet, görevi kötüye kullanma veya özel mesleki sıfat gerektiren suçlarda yalnız gerekli sıfatı taşıyan kişi fail olabilir. Bu niteliği taşımayan kişi, suçun işlenmesine katkısına göre azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulabilir.
Örneğin kamu görevlisi olmayan kişi doğrudan zimmet faili olamaz; fakat kamu görevlisini suça yönlendirmiş veya kolaylaştırmışsa iştirak hükümleri uygulanabilir. Kişinin faille yakınlığı değil, suç kastı ve katkısı kanıtlanmalıdır.
Bağlılık kuralı nedir?
İştirakçinin sorumluluğu için kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiilin bulunması gerekir. Failin yaş küçüklüğü veya akıl hastalığı nedeniyle cezalandırılamaması, azmettiren veya yardım edenin sorumluluğunu otomatik kaldırmaz.
Her kişi kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır. Şahsi cezasızlık veya cezada indirim nedenleri yalnız ilgili kişi hakkında uygulanır; diğer iştirakçilere kendiliğinden geçmez.
Asıl fiil teşebbüs aşamasında kalırsa iştirakçiler kast ve katkıları kapsamında teşebbüsten sorumlu olabilir. Fail hiç icraya başlamazsa azmettirme veya yardım, özel bir hazırlık suçu yoksa kural olarak cezalandırılmaz.
Suçun sınırı aşılırsa iştirakçi sorumlu olur mu?
Azmettiren yaralama isterken fail bağımsız kararla öldürürse, öldürme sonucunun azmettirenin kastı veya en azından ilgili manevi sorumluluk biçimi içinde olup olmadığı incelenir. Failin öngörülemeyen ve ortak plan dışındaki aşımı diğerlerine yüklenemez.
Ortak planın doğal ve öngörülen sonucu, kullanılan silah, söylenen sözler ve olay sırasında devam eden destek kast kapsamını gösterebilir. “Ben sadece korkutun dedim” savunması diğer delillerle karşılaştırılır.
İştirak sorumluluğu objektif grup sorumluluğu değildir. Her sanık için hangi suçu istediği veya bildiği gerekçelendirilmelidir.
İştirakte gönüllü vazgeçme
Suça iştirak eden kişi gönüllü vazgeçerse TCK 41 uygulanır. Suçun tamamlanmasını önlemek için elinden gelen bütün gayreti göstermelidir. Yalnız olay yerinden ayrılmak, diğerleri suçu sürdürürken her zaman yeterli değildir.
Vazgeçenin çabası sonucu suç işlenmezse gönüllü vazgeçme hükümlerinden yararlanır. Suç başka nedenle işlenmemiş veya bütün çabasına rağmen işlenmiş olsa dahi kanunun şartlarıyla vazgeçme değerlendirilebilir.
O ana kadar tamamlanan bağımsız suçlar bakımından sorumluluk devam eder.
İspat nasıl yapılır?
Azmettirme ve yardım çoğu zaman mesaj, görüşme kaydı, para transferi, araç temini, kamera ve fail beyanıyla ispatlanmaya çalışılır. Tek başına suç ortağının ceza indirimi beklentili beyanı dikkatle doğrulanmalıdır.
Telefon görüşmesinin varlığı içeriği göstermez. Para transferi de hukuki sebebi belirlenmeden suç ödemesi sayılamaz. Mahkeme katkının zamanını, suç öncesi bilgiyi ve fiille nedensel bağlantıyı açıklamalıdır.
Sonuç
Azmettiren suç kararını oluşturur ve işlenen suçun cezasıyla; yardım eden mevcut kararı manevi veya maddi katkıyla kolaylaştırır ve indirimli ceza ile sorumlu olur. Müşterek fail ise fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurar. Sırf birlikte bulunma veya sonradan yardım iştirak değildir. Her kişinin kastı, katkısı ve failin planı aşıp aşmadığı ayrı belirlenmelidir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. İştirak türü, suç kararının ne zaman oluştuğu ve kişinin fiil üzerindeki hâkimiyeti incelenerek belirlenir.