Suça teşebbüs, kişinin işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlayıp elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamasıdır. Tamamlanmış suça göre ceza indirilir; fakat hazırlık hareketleri kural olarak teşebbüs sayılmaz. Fail icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabasıyla suçun tamamlanmasını ya da sonucu önlerse teşebbüsten cezalandırılmaz, tamamlanan başka suç varsa yalnız ondan sorumlu olur.
Teşebbüs ile gönüllü vazgeçme arasındaki sınır, failin neden durduğu ve suçun tamamlanmasını gerçekten önleyip önlemediğine göre belirlenir. Yakalanma korkusu, mağdurun direnmesi veya aracın çalışmaması çoğu zaman gönüllü karar değil, dış engeldir.
Suça teşebbüsün şartları nelerdir?
TCK 35'e göre teşebbüs için şu unsurlar bulunmalıdır:
- Belirli bir suçu işleme kastı,
- Kullanılan araç ve hareketlerin suç için elverişli olması,
- Suçun icra hareketlerine doğrudan başlanması,
- Suçun failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamaması.
Failin hangi suçu hedeflediği somut delillerle belirlenir. Yalnız suç işlemeyi düşünmek cezalandırılmaz. Hedef, araç, sözler, olay öncesi hazırlık ve hareketlerin yöneldiği sonuç kastı gösterebilir.
Taksirli suçlara teşebbüs olmaz; çünkü fail tamamlanmamış bir sonucu kastetmez. Neticesi sebebiyle ağırlaşmış suçta teşebbüs ve ağır netice sorumluluğu ayrıca incelenir.
Hazırlık hareketi ile icra hareketi arasındaki fark
Hazırlık, suç için araç temin etmek, plan yapmak veya olay yerine gitmek gibi henüz suç tanımındaki hukuki değeri doğrudan tehlikeye sokmayan davranışlardır. İcra hareketi ise suçun kanuni unsurunu gerçekleştirmeye doğrudan yönelir.
Örneğin hırsızlık için eldiven satın almak genellikle hazırlıktır; gece kilidi kırarak korunan alana girmeye başlamak icra sayılabilir. Öldürme amacıyla silah taşımak tek başına öldürmeye teşebbüs değildir; silahı mağdura yöneltip ateşleme aşaması koşullara göre doğrudan icradır.
Kesin ve her suça uyan tek çizgi yoktur. Eylemin suç tipiyle zaman-mekân yakınlığı, ara hareket gerekip gerekmediği ve mağdurun hakkına yönelik tehlike değerlendirilir.
Bazı hazırlık hareketleri örgüt kurma, suç için anlaşma veya ruhsatsız silah gibi bağımsız suç olarak ayrıca düzenlenmiştir.
Elverişli hareket ne demektir?
Hareket, somut olayda hedeflenen suçu gerçekleştirmeye objektif olarak uygun olmalıdır. Aracın türü, kullanılış biçimi, mağdurun durumu ve olay koşulları birlikte değerlendirilir. Boş silahla ateş etmeye çalışma veya etkisiz miktarda madde verme gibi örneklerde mutlak ya da nispi elverişsizlik tartışılır.
Suçun konusunun bulunmaması da sonucu etkileyebilir. Boş kasadan para çalmaya çalışma, failin kastı ve hareketin tehlikeliliği nedeniyle işlenemez suç veya teşebbüs tartışmasına konu olur. Türk hukukunda somut tehlike ve elverişlilik esas alınır.
Elverişlilik soyut araç adına göre değil, somut kullanım üzerinden belirlenmelidir. Küçük bir bıçak hayati bölgeye yöneltildiğinde öldürmeye elverişli olabilir; güçlü silah hiç kullanılmadan çantada duruyorsa öldürme icrası başlamamış olabilir.
Suç neden tamamlanamamış olmalıdır?
Tamamlanmama failin elinde olmayan nedene dayanmalıdır. Mağdurun kaçması, üçüncü kişinin müdahalesi, polisin gelmesi, silahın tutukluk yapması veya hedefin şaşması dış neden olabilir.
Fail kendi özgür kararıyla devam edebileceği hâlde durursa gönüllü vazgeçme gündeme gelir. Dış engel karşısında artık başaramayacağını anlayıp durmak gönüllü sayılmaz. “İsteseydim devam ederdim” savunması olayın fiziksel imkânları ve davranışlarla karşılaştırılır.
Neticeli suçta fail bütün icra hareketlerini tamamlamış ancak sonuç gerçekleşmemiş olabilir. Ateş ettiği mağdurun tıbbi müdahaleyle kurtulması öldürmeye teşebbüse örnek olabilir.
Teşebbüste ceza nasıl belirlenir?
Ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine on üç yıldan yirmi yıla; müebbet hapis yerine dokuz yıldan on beş yıla kadar hapis verilir. Diğer suçlarda tamamlanmış suça ait ceza, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre dörtte birden dörtte üçe kadar indirilir.
İndirim oranında icra hareketinin ne ölçüde tamamlandığı, mağdura verilen zarar ve sonuca ne kadar yaklaşıldığı değerlendirilir. Failin kastının yoğunluğu temel ceza ve başka hükümler içinde mükerrer kullanılmamalıdır.
Mahkeme önce tamamlanmış suç için cezayı belirler, teşebbüs indirimini kanuni sırada uygular. Sonra haksız tahrik, yaş veya takdiri indirim gibi hükümler gelebilir.
Hangi suçlara teşebbüs mümkün değildir?
Taksirli suçlara teşebbüs olmaz. Sırf hareket suçlarında kanuni hareket tamamlandığında suç da tamamlandığı için teşebbüs alanı dar olabilir; hareket bölünebiliyorsa teşebbüs mümkündür. İhmali suçlarda ve neticesi sebebiyle ağırlaşan suçlarda özel yapı incelenmelidir.
Tehlike suçunda kanunun aradığı tehlike gerçekleşmeden icra başlamışsa teşebbüs tartışılabilir. Ancak bazı kabahat ve disiplin fiillerinde teşebbüs cezalandırılmaz.
Suçun özel maddesinde teşebbüsü tamamlanmış suç gibi cezalandıran veya daha erken aşamayı tamamlanma sayan düzenleme bulunabilir. Genel TCK 35'ten önce özel hüküm kontrol edilir.
Gönüllü vazgeçme nedir?
Fail suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını ya da neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten cezalandırılmaz. Vazgeçme özgür iradeye dayanmalı ve suç hâlâ tamamlanabilir olmalıdır.
Henüz icra hareketleri bitmemişse devam etmeyi bırakmak yeterli olabilir. Bütün hareketler tamamlanmışsa fail sonucu önlemek için aktif ve ciddi çaba göstermelidir. Yaraladığı kişiyi hastaneye götürüp ölümünü engellemesi somut koşullarda gönüllü vazgeçme sayılabilir.
Çabanın mutlaka tek başına sonucu önlemesi şartı olayın nedenselliğine göre değerlendirilir; failin samimi ve etkili müdahalesi gerekir. Sadece ambulansı arayıp sonra sonucu umursamamak her durumda yeterli olmayabilir.
Gönüllü vazgeçmede tamamlanan kısım cezalandırılır mı?
Evet. Vazgeçme anına kadar yapılan hareketler bağımsız bir suç oluşturuyorsa fail yalnız bu suçtan sorumludur. Öldürme kastıyla yaralayıp sonra sonucu gönüllü biçimde önleyen kişi, yaralama suçunun unsurları oluşmuşsa yaralamadan cezalandırılabilir; öldürmeye teşebbüsten cezalandırılmaz.
Konut dokunulmazlığını ihlal ederek hırsızlıktan vazgeçen kişi, tamamlanan konut ihlalinden sorumlu olabilir. Gönüllü vazgeçme bütün önceki hukuka aykırı fiilleri silmez.
İştirak hâlinde her failin vazgeçmesi ve sonucu önleme çabası ayrı değerlendirilir. Suç diğer ortaklarca tamamlanmışsa vazgeçen iştirakçinin önleme için gereken çabayı gösterip göstermediği TCK 41'e göre incelenir.
Etkin pişmanlıktan farkı nedir?
Gönüllü vazgeçme suç tamamlanmadan önce gerçekleşir ve teşebbüs cezasını kaldırır. Etkin pişmanlık ise suç tamamlandıktan sonra zararı giderme, bilgi verme veya sonucu hafifletme davranışına dayanır; yalnız kanunda açıkça düzenlenen suçlarda cezasızlık veya indirim sağlar.
Çalınan malı suç tamamlandıktan sonra iade etmek hırsızlıktan gönüllü vazgeçme değil, şartları varsa etkin pişmanlıktır. Silahı ateşlemeden kendi kararıyla indirmek ise gönüllü vazgeçme olabilir.
Pişmanlığın duygusal olarak hissedilmesi tek başına yeterli değildir; kanunun aradığı zaman ve davranış gerçekleşmelidir.
Sonuç
Teşebbüste fail elverişli hareketlerle suçun icrasına başlar ancak dış nedenle tamamlayamaz ve cezası indirilir. Hazırlık kural olarak cezalandırılmaz. Fail devam edebileceği hâlde özgür iradesiyle vazgeçer veya sonucu kendi çabasıyla önlerse teşebbüsten ceza almaz; o ana kadar tamamlanan bağımsız suçtan sorumlu olur. Etkin pişmanlık ise tamamlanmış suç sonrasındaki farklı kurumdur.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Teşebbüs ile vazgeçme için failin kastı, icra aşaması, dış engel ve sonucu önleme davranışı birlikte incelenmelidir.