Atık veya artıkları teknik usullere aykırı biçimde toprağa, suya ya da havaya vererek çevreye zarar vermek TCK m.181 kapsamında kasten kirletme; dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışla aynı sonuca yol açmak m.182 kapsamında taksirle kirletme suçunu oluşturabilir.
Çevre Kanunu'na göre idari para cezası verilmesi ceza soruşturmasını her durumda engellemez. İdari ihlal ile TCK suçunun unsurları ayrı incelenir.
Atık ve artık nedir?
Üretim çamuru, kimyasal, maden atığı, atık yağ, kanalizasyon, hafriyat ve emisyon somut özelliğine göre kapsamda olabilir. Maddenin çevreye zarar verecek nitelikte olup olmadığı laboratuvar analizi ve sınır değerlerle belirlenir.
Sırf izinsiz deşarj, her durumda ceza suçu değildir; TCK'nın aradığı zarar elverişliliği ve teknik aykırılık gösterilmelidir.
Kasten kirletme
Fail, atık veya artığı mevzuatta öngörülen teknik usullere aykırı biçimde çevreye verdiğini bilmelidir. Çevrenin fiilen ağır biçimde zarar görmesi her fıkrada şart olmayabilir; atığın zarar vermeye elverişli olması aranır.
Temel hâlde altı aydan iki yıla kadar hapis cezası söz konusudur. Atığın toprakta, suda veya havada kalıcı özellik göstermesi cezayı ağırlaştırır. İnsan veya hayvan sağlığı bakımından zor giderilebilir etki doğuran tehlikeli maddelerde daha ağır nitelikli hâller uygulanır.
Atık veya artıkları izinsiz olarak ülkeye sokmak ayrıca bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılabilir.
Taksirle kirletme
Bakım yapılmayan tankın sızması, vananın yanlış açılması veya kontrol yükümlülüğünün ihlali taksirli sorumluluk doğurabilir. Taksirli çevre suçunda atığın kalıcı etki niteliği ve insan/çevre sağlığına etkisi uygulanacak yaptırımı değiştirir.
Öngörülen riskin gerçekleşmeyeceğine güvenilmişse bilinçli taksir artırımını gündeme getirebilir.
Şirket yöneticisinin sorumluluğu
Çevre izni şirket adına olsa da bütün ortak ve müdürler otomatik fail değildir. Atık yönetimi görevi, fiili üretim kontrolü, arıza uyarıları, bütçe ve talimatlar kişiselleştirilmelidir. Çevre sorumlusu atanması üst yönetimin tüm gözetim yükümlülüğünü kendiliğinden kaldırmaz.
Tüzel kişi hakkında faaliyet izninin iptali veya müsadere gibi güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
Belediye ve kamu görevlileri
Atıksu tesisi veya çöp sahasını işleten kamu idaresinde sorumluluk; teknik ve idari yetkiye, arıza bilgisine ve tedbir alma imkânına göre belirlenir. Unvan üzerinden ceza verilemez.
Görev gereklerine aykırı davranış ayrıca görevi kötüye kullanma suçunu oluşturuyorsa içtima değerlendirilir.
Numune ve bilirkişi
Numunenin nereden, ne zaman, hangi kap ve yöntemle alındığı; mühür, soğuk zincir ve laboratuvar akreditasyonu denetlenmelidir. Deşarj noktası ile kirleten kaynak arasında nedensellik kurulmalıdır. Yukarı havza veya başka tesis alternatifleri dışlanmalıdır.
Bilirkişi heyetinde çevre mühendisi yanında atığın türüne uygun kimya, biyoloji, jeoloji veya sağlık uzmanı bulunabilir. Rapor, sınır değeri ve kalıcı etkiyi bilimsel veriyle açıklamalıdır.
Temizleme ve giderim
Kirlenen alanın temizlenmesi suçu otomatik ortadan kaldırmaz; zararın azaltılması, pişmanlık ve ceza takdirinde etkili olabilir. İdari makamın iyileştirme emri, tazminat ve çevresel zarar sorumluluğu ceza davasından ayrı yürüyebilir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; atığın niteliği, numune zinciri, kalıcı etki ve kişisel kusur bilimsel olarak belirlenmelidir.