İcra emrinin veya ödeme emrinin kesinleşmesinden sonra borçlu, kanunda öngörülen süre içinde borca yetecek mal, alacak ve haklarıyla gelirini, geçim kaynaklarını ve adresini bildirmekle yükümlü olabilir. Süresinde beyanda bulunmama tazyik hapsine; gerçeğe aykırı beyan ise ayrıca cezai yaptırıma yol açabilir.
Mal beyanı “hiç malım yok” demekten ibaret değildir. Borcun nasıl ödenebileceği ve geçim durumu doğru, anlaşılır ve dosya numarası belirtilerek icra dairesine sunulmalıdır.
Mal beyanı süresi ne zaman başlar?
Süre, takibin türüne ve ödeme/icra emrinin usulüne uygun tebliğine göre belirlenir. Tebligat usulsüzse öğrenme tarihi ve tebligatın düzeltilmesi talebi önem kazanır. Borca veya imzaya itirazın takibi durdurduğu durumlarda beyan yükümlülüğünün doğup doğmadığı ayrıca incelenmelidir.
İcra dosyasına gelişigüzel dilekçe vermek yerine mal beyanının içeriği ve imzası kontrol edilmelidir.
Mal beyanında bulunmamanın sonucu
İİK m.337 uyarınca süresinde beyanda bulunmayan borçlu, alacaklının şikâyeti üzerine beyanda bulununcaya kadar ve kanuni üst sınırı aşmamak üzere hapisle tazyik edilebilir. Bu yaptırım klasik suç cezası değil, yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlamaya yönelik baskı hapsidir.
Borçlunun usulüne uygun mal beyanında bulunması hâlinde tazyik amacı ortadan kalkar ve tahliye gündeme gelir. Borcun tamamen ödenmesi de takibin ve şikâyetin durumunu etkileyebilir.
Gerçeğe aykırı mal beyanı
Borçlunun gerçeğe aykırı beyanda bulunması İİK m.338 kapsamında üç aydan bir yıla kadar hapis cezasını gündeme getirebilir. Yanlışlığın kasıtlı olması gerekir. Unutulan düşük tutarlı hesap veya değerlemedeki hata ile mal kaçırmak amacıyla önemli varlığı saklama aynı değildir.
Beyan tarihindeki tapu, araç, banka ve SGK kayıtları karşılaştırılır. Malın üçüncü kişiye devredilmiş olması, devrin gerçekliği ve borçlunun fiili tasarrufu araştırılmalıdır.
Şikâyet süresi
İcra ve İflas Kanunu'ndaki bu yaptırımlar kural olarak alacaklının şikâyetine bağlıdır. Şikâyet hakkı, fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. Somut fiilin devam eden mi anlık mı olduğu ve öğrenme tarihi ayrıca tartışılabilir.
Yetkili icra ceza mahkemesi, takibin yürütüldüğü yere ve özel yetki hükümlerine göre belirlenir.
Borcu ödemek hapsi kaldırır mı?
Mal beyanında bulunmama nedeniyle tazyik hapsinde temel amaç beyanı sağlamaktır; usulüne uygun beyan tahliye sağlar. Gerçeğe aykırı beyan suçunda sonradan doğru beyanda bulunma veya borcu ödeme, otomatik olarak mahkûmiyeti ortadan kaldırmayabilir; şikâyetten vazgeçme ve özel hükümler incelenmelidir.
Ödeme planı veya icra taahhüdü verilmesi ayrı sonuçlar doğurur. Yerine getirilmeyen taahhüt, koşulları varsa taahhüdü ihlal yaptırımına konu olabilir.
Savunmada önemli noktalar
Ödeme emrinin tebliğ mazbatası, kesinleşme tarihi, verilen beyanın UYAP kaydı ve şikâyet tarihi dosyadan alınmalıdır. Borçlunun sağlık, tutukluluk veya mücbir sebep nedeniyle beyan verememesi belgelenmelidir. Gerçeğe aykırılık iddiasında malın beyan tarihindeki mülkiyeti ve değeri araştırılmalıdır.
Avukat aracılığıyla beyan ve mevcut hacizler
Borçlu, usulüne uygun yetki içeren vekâletnameyle avukatı aracılığıyla icra dosyasına beyan sunabilir; ancak maddi içeriğin doğru ve eksiksiz olmasından kendisi sorumludur. UYAP üzerinden sunulan belgenin doğru dosyaya kaydedilip kaydedilmediği ve süresinde ulaşıp ulaşmadığı evrak numarasıyla kontrol edilmelidir.
Maaşa zaten haciz konulmuş ya da araç sistemde görünür olsa bile gelir ve malvarlığı beyanda açıkça gösterilmelidir. İcra dairesinin kaydı bilmesi yükümlülüğü her durumda ortadan kaldırmaz. Malın değerini tam bilmemek kasıtlı gerçeğe aykırılık sayılmamalı; yaklaşık değer ve üzerindeki hacizler dürüstçe açıklanmalıdır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; takip türü, tebliğ ve şikâyet süresi dosyadan kontrol edilmelidir.