SGK tarafından bağlanan emekli aylığına kural olarak haciz konulamaz. 5510 sayılı Kanun’un 93. maddesi, gelir, aylık ve ödenekleri iki temel istisna dışında hacze karşı korur: nafaka borçları ile Sosyal Güvenlik Kurumunun prim ve 88. madde kapsamındaki alacakları. Bunun dışında kalan bir alacak için emekli maaşının haczi, borçlunun hukuken geçerli muvafakati bulunmadıkça icra müdürü tarafından reddedilmelidir.
Bu koruma, emeklinin hiçbir banka hesabına dokunulamayacağı veya bütün malvarlığının hacizden muaf olduğu anlamına gelmez. Korunan değer, emekli aylığı niteliğindeki ödemedir. Hesaptaki paranın kaynağı, maaş dışında para girişleri, birikimin niteliği ve uygulanan işlemin haciz mi yoksa bankanın takas-mahsup işlemi mi olduğu sonucu değiştirebilir.
Emekli maaşı haczinin yasal dayanağı
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 93 uyarınca SGK’nın bağladığı gelir, aylık ve ödenekler devredilemez ve temlik edilemez. Aynı hüküm, SGK’nın 88. madde kapsamındaki alacakları ile nafaka borçlarını istisna tutarak haciz yasağı getirir.
Kanun ayrıca, borçlunun muvafakati bulunmadıkça haciz talebinin icra müdürü tarafından reddedileceğini öngörür. Bu nedenle genel bir kredi, kredi kartı, senet, kira veya tazminat borcu için alacaklı doğrudan emekli aylığının dörtte birini haczettiremez. Çalışan ücretlerinde uygulanan İİK m. 83’teki kısmi haciz kuralı, SGK emekli aylığı bakımından uygulanmaz.
Nafaka ve SGK alacağı istisnası
Birikmiş veya işlemekte olan nafaka alacağı için emekli aylığına haciz uygulanabilir. Nafakanın niteliği ve aynı aylık üzerinde başka kesintilerin bulunması, kesinti miktarının belirlenmesinde önem taşır.
SGK’nın prim ve kanunda gösterilen diğer Kurum alacakları da haciz yasağının istisnasıdır. Burada alacaklının gerçekten SGK olup olmadığı ve talebin 5510 sayılı Kanun m. 88 kapsamına girip girmediği kontrol edilmelidir. Bir özel bankanın veya tahsil şirketinin alacağı, emekliye geçmişte SGK borcu bulunduğu gerekçesiyle bu istisnaya dönüşmez.
Borçlunun muvafakati ne anlama gelir?
Emeklinin, maaşına haciz konulmasına muvafakat ederek kanundaki korumadan vazgeçmesi belirli şartlarda mümkündür. Ancak her sözleşme maddesi geçerli bir haciz muvafakati sayılmaz. İİK m. 83/a, haczedilmezlikten önceden vazgeçmeye ilişkin sınırlama getirir. Bu nedenle kredi sözleşmesinde borç doğmadan veya takip başlamadan önce yer alan genel nitelikteki “maaşımdan kesinti yapılabilir” kaydı ile icra dosyasında somut haciz için verilen irade aynı değildir. Yerleşik uygulamada, ancak takip kesinleştikten sonra verilen muvafakat geçerli kabul edilmektedir.
Muvafakatin özgür iradeyle, kapsamı bilerek ve somut işlem bakımından verilmiş olması gerekir. İmzanın aidiyeti, muvafakatin tarihi, hangi dosya ve kesinti oranını kapsadığı tartışmalıysa icra mahkemesinin incelemesi gündeme gelebilir. Emeklinin sonradan vazgeçme beyanının mevcut kesintiye etkisi de işlemin niteliği ve yerleşik yargı uygulaması çerçevesinde değerlendirilir; tek bir dilekçenin her durumda geçmiş kesintileri geri getireceği varsayılmamalıdır.
Banka hesabındaki emekli maaşı korunur mu?
Emekli aylığının bankaya yatırılması, paranın kaynağı açıkça izlenebildiği sürece haciz korumasını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Hesap yalnız emekli aylığının yatırıldığı maaş hesabıysa banka kayıtları kaynağı göstermeye yardımcı olur. Ancak aynı hesaba kira, ticari kazanç, havale veya başka ödemeler giriyorsa hangi tutarın emekli aylığı olduğu konusunda inceleme gerekebilir.
Aylığın uzun süre çekilmeyip hesapta birikmesi de uygulamada tartışma yaratabilir. Paranın geçim amacıyla ödenen aylık niteliğini koruyup korumadığı; hesap hareketleri, süre ve paranın başka işlemlerde kullanılması dikkate alınarak belirlenir. Bu nedenle hesap ekstresi ve SGK ödeme kayıtları saklanmalıdır.
Bankanın kredi taksiti için kesinti yapması haciz midir?
Banka bazen icra dairesinden gelen haciz nedeniyle değil, kredi sözleşmesindeki virman, takas veya mahsup yetkisine dayanarak maaş hesabından tahsilat yapar. Bu işlem teknik anlamda haciz değildir. Bu yüzden yalnız “emekli aylığı haczedilemez” kuralına dayanmak uyuşmazlığı her zaman çözmez.
Bununla birlikte emekli aylığının sosyal amacı, sözleşme hükmünün açık ve adil olup olmadığı, tüketici mevzuatı, kesintinin emekliyi tüm geçim kaynağından yoksun bırakıp bırakmadığı ve verilen talimatın kapsamı incelenir. Haciz kaynaklı kesintiye karşı icra mahkemesine şikâyet ile bankanın sözleşmeye dayalı kesintisine karşı tüketici uyuşmazlığı ve takas itirazı, birbirinden farklı hukuki yollardır. Önce hesabı azaltan işlemin açıklaması bankadan istenmelidir.
Yanlış haciz konulursa ne yapılabilir?
İcra dosyasında emekli maaşı haczedilmişse, maaşın SGK kaynaklı olduğunu gösteren belgeyle icra müdürlüğünden haczin kaldırılması talep edilebilir. Müdürlük talebi reddeder veya işlemi sürdürürse İİK m. 16 kapsamında icra mahkemesine şikâyet gündeme gelir. Haczedilmezlik şikâyetlerinde süre konusu, işlemin öğrenilme biçimine ve ileri sürülen aykırılığa göre teknik sonuçlar doğurduğundan gecikmeden hareket edilmelidir.
Başvuruda şu belgeler önem taşır:
- Haczin uygulandığı icra dosyası ve banka müzekkeresi,
- SGK aylık bağlama veya ödeme belgesi,
- Banka hesap hareketleri,
- Varsa hacze muvafakat belgesi,
- Kesintinin tarihi ve tutarını gösteren dekontlar.
Haciz kalksa bile daha önce icra dosyasına gönderilen paranın iadesi otomatik olmayabilir. Paranın alacaklıya ödenip ödenmediği, sıra cetveli ve kesinleşme durumu kontrol edilerek iade veya istirdat yolu belirlenir.
Dul ve yetim aylıkları da aynı korumada mı?
5510 sayılı Kanun kapsamında hak sahiplerine bağlanan ölüm aylıkları ve gelirler de m. 93’teki korumanın kapsamındadır. Aylığın adı yerine hangi kanuna göre ve hangi kurum tarafından bağlandığı önemlidir. Özel emeklilik sistemi ödemeleri, sandık ödemeleri veya işverence sağlanan ek emeklilik geliri için aynı hüküm otomatik olarak uygulanmayabilir; ilgili özel düzenleme incelenmelidir.
Maaş hesabındaki bloke nasıl ayırt edilir?
Hesapta görülen “bloke”nin kaynağı e-haciz, özel icra dosyası, banka içi takas, ceza soruşturması veya idari tedbir olabilir. Banka ekranındaki tek kelime hangi hukuki yolun kullanılacağını göstermez. Blokenin kurum adı, dosya numarası, tarih ve tutarı yazılı olarak öğrenilmeden yapılan başvuru yanlış merciye yöneltilebilir.
Sonuç olarak emekli aylığı güçlü bir haciz korumasına sahiptir; fakat nafaka, SGK alacağı ve geçerli muvafakat istisnaları vardır. Banka hesabına yapılan her müdahale de haciz değildir. Çözüm, işlemin gerçek hukuki niteliği belirlendikten sonra seçilmelidir.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; somut olayın özellikleri ayrıca değerlendirilmelidir.