TCK m.216, toplumsal barışı korurken ifade özgürlüğünü de gözeten üç ayrı suç düzenler: halkın bir kesimini diğer kesimine karşı kin ve düşmanlığa alenen tahrik, bir kesimi alenen aşağılama ve halkın benimsediği dinî değerleri alenen aşağılama. Her sert, rahatsız edici veya kırıcı söz bu suçu oluşturmaz.
Tahrik fıkrasında kamu güvenliği açısından açık ve yakın tehlike; dinî değerleri aşağılama fıkrasında kamu barışını bozmaya elverişlilik gibi özel eşikler aranır.
Kin ve düşmanlığa tahrik
Halkın sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge bakımından farklı özelliklere sahip bir kesimini diğerine karşı kin ve düşmanlığa alenen tahrik etmek suçtur. Açıklamanın yalnız olumsuz kanaat bildirmesi değil, yoğun düşmanlık ve saldırganlığa sevk edici nitelik taşıması gerekir.
Kamu güvenliği bakımından açık ve yakın tehlikenin ortaya çıkması aranır. Muhatap kitlenin büyüklüğü, ortamın gerginliği, konuşmacının etkisi ve eylem çağrısı birlikte değerlendirilir.
Halkın bir kesimini aşağılama
Halkın bir kesimini aynı özellikler nedeniyle alenen aşağılamak altı aydan bir yıla kadar hapis cezasını gündeme getirir. Suçun mağduru belirsiz bir toplumsal kesimdir; belirli kişiye yönelik söz hakaret kapsamında olabilir.
Aşağılama, kesimin insanlık onurunu değersizleştiren ağır ifadeyi gerektirir. Politik eleştiri veya tarihsel tartışma bağlamdan koparılamaz.
Dinî değerleri aşağılama
Halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerleri alenen aşağılamak, fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması hâlinde cezalandırılır. İnanç, inançsızlık veya din kurumlarına yönelik eleştiri tek başına suç değildir.
Sözün hedefi, kullanılan bağlam, mizah/sanat niteliği ve olası toplumsal etkisi incelenmelidir. Ceza normu çoğulcu toplumda tartışmayı susturacak genişlikte yorumlanamaz.
Cezası nedir?
Kin ve düşmanlığa tahrik fıkrasında bir yıldan üç yıla kadar hapis; halkın bir kesimini veya dinî değerleri aşağılama fıkralarında altı aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülür. Basın ve yayın yoluyla işlenme hâlinde TCK'nın ortak artırım hükümleri koşullarına göre gündeme gelebilir.
Paylaşımın tekrar edilmesi zincirleme suç tartışmasına yol açabilir; tek içerik farklı platformlarda otomatik çoğalmışsa fiil sayısı dikkatle belirlenmelidir.
Aleniyet ve sosyal medya
Herkese açık hesap, meydan konuşması veya çok kişili açık grup aleniyet taşıyabilir. Sınırlı özel mesajlaşma kural olarak aleni değildir; üye sayısı ve grubun katılım biçimi önemlidir.
Retweet veya yeniden paylaşım da kişinin içeriği benimseyip yayma iradesine göre incelenir. Sadece haber verme ya da eleştirme amacıyla alıntı yapılması farklıdır.
İfade özgürlüğü sınırı
İfade özgürlüğü yalnız çoğunluğun beğendiği sözleri değil, şoke eden ve rahatsız eden açıklamaları da korur. Şiddete çağrı, insanlıktan çıkarma, yoğun düşmanlık üretme ve somut tehlike koruma alanını daraltır.
Mahkeme içeriğin tamamını, konuşmacının amacını, güncel bağlamı ve erişimi gerekçesinde tartışmalıdır. Soyut “toplumda infial yaratabilir” ifadesi tahrik fıkrasındaki açık ve yakın tehlikenin yerine geçmez.
Deliller
Video veya paylaşım kesilmeden tam hâliyle alınmalı; tarih, hesap sahibi, erişim ve sonraki olaylar tespit edilmelidir. Tercüme edilen sözlerde bağımsız ve bağlama hâkim tercüman görüşü gerekir. Sahte hesap veya montaj iddiası platform kayıtlarıyla araştırılır.
İçerik kapsamı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; rahatsız edici ifade ile kanundaki toplumsal kesime yönelik tahrik/aşağılama eşikleri ayrılmalıdır.